تیرنگ، الهام دهقان:
تولید قارچ در شمال کشور می‌تواند از یک فعالیت محدود و کارگاهی به یکی از ظرفیت‌های قابل اتکای بخش کشاورزی تبدیل شود؛ محصولی که برخلاف بسیاری از محصولات کشاورزی، به زمین وسیع وابسته نیست و در صورت تأمین زیرساخت، کنترل دما و حمایت از تولیدکنندگان خرد، امکان توسعه آن در واحدهای کوچک و نیمه‌صنعتی وجود دارد.
استان‌های شمالی کشور به دلیل برخورداری از ظرفیت‌های کشاورزی، نیروی انسانی و بازار مصرف، همواره بخشی از توان اقتصادی خود را بر پایه تولیدات کشاورزی بنا کرده‌اند؛ اما در کنار محصولاتی مانند برنج، مرکبات، کیوی و سایر محصولات باغی، پرورش قارچ نیز ظرفیتی است که می‌تواند سهم بیشتری در اقتصاد کشاورزی منطقه پیدا کند.
آمار تولید قارچ در گلستان نشان می‌دهد این ظرفیت تنها یک فعالیت محدود و خانگی نیست. نویدرضا فرهانی، مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان گلستان، از تولید سالانه بیش از یک‌هزار و ۷۰۰ تن قارچ خوراکی در این استان خبر داده است.
به گفته او، ۱۴۳ واحد نیمه‌صنعتی و سنتی در زمینه تولید قارچ فعالیت دارند و ۳۳۹ نفر نیز در این واحدها مشغول به کار هستند. در حال حاضر پنج واحد نیمه‌صنعتی با مجموع ظرفیت اسمی ۷۲۱ تن در گلستان فعال است که سالانه حدود ۵۰۰ تن قارچ تولید می‌کنند.
در کنار این واحدها، ۱۳۸ واحد سنتی نیز در استان فعالیت دارند که مجموع تولید سالانه آنها به بیش از یک‌هزار و ۲۰۰ تن می‌رسد. همچنین دو واحد تولید کمپوست خودمصرفی با تولید ۵۸۵ تن در گلستان فعال هستند.
بر اساس این آمار، گلستان به‌تنهایی توانسته است ظرفیت قابل توجهی در تولید قارچ ایجاد کند؛ ظرفیتی که علاوه بر تأمین بخشی از نیاز بازار، برای صدها نفر نیز اشتغال مستقیم ایجاد کرده است. در این میان، گرگان با تولید سالانه ۶۸۳ تن قارچ خوراکی، در جایگاه نخست تولید این محصول در استان قرار دارد.
اما داستان قارچ در شمال تنها به واحدهای بزرگ و نیمه‌صنعتی محدود نمی‌شود. بخش مهمی از این ظرفیت در کارگاه‌های کوچک شکل گرفته است؛ واحدهایی که با سرمایه‌های به‌مراتب کمتر راه‌اندازی می‌شوند و می‌توانند برای خانوارهای روستایی و جوانان جویای کار، یک مسیر درآمدی ایجاد کنند.
الهام مقصودی، پرورش‌دهنده قارچ در روستای گنجیاب شهرستان نور، یکی از نمونه‌های این نوع فعالیت در مازندران است. او چهار سال است که در زمینه پرورش قارچ فعالیت می‌کند؛ فعالیتی که به گفته خودش با پیشنهاد همسرش آغاز شد و پس از تحقیق و بررسی، به راه‌اندازی یک واحد تولیدی انجامید.
مقصودی می‌گوید در ابتدای کار حدود ۱۵۰ میلیون تومان سرمایه‌گذاری کرده و با دریافت حدود ۸۰ میلیون تومان تسهیلات از بسیج سازندگی، بخشی از هزینه اولیه تأمین شده است. این واحد اکنون به شکل مستقیم و غیرمستقیم برای پنج نفر اشتغال ایجاد کرده است.
با این حال، تجربه این تولیدکننده نشان می‌دهد توسعه قارچ، اگرچه به زمین‌های وسیع کشاورزی نیاز ندارد، اما محصولی بسیار حساس است و کوچک‌ترین اختلال در شرایط محیطی می‌تواند خسارت سنگینی به تولیدکننده وارد کند.
به گفته مقصودی، کنترل دما یکی از مهم‌ترین الزامات پرورش قارچ است و در زمان برداشت، دمای سالن باید حدود ۱۶ تا ۱۹ درجه باشد. افزایش دما می‌تواند موجب از بین رفتن محصول و حتی نابودی سرمایه‌ای شود که برای تهیه کمپوست، خاک و تجهیزات هزینه شده است.
فرآیند تولید نیز نیازمند کنترل مستمر است. در آغاز کار، دمای سالن به حدود ۲۵ تا ۲۷ درجه می‌رسد و پس از پوش‌دهی و تخت‌کوبی کمپوست، مراحل خاک‌دهی و پوشاندن سطح انجام می‌شود. سپس با تغییر تدریجی شرایط سالن، دما کاهش پیدا می‌کند تا به محدوده مناسب برای تولید برسد.
این فرآیند در تمام فصل‌های سال امکان‌پذیر است، اما هزینه تأمین شرایط مناسب در تابستان و زمستان، یکی از چالش‌های اصلی تولیدکنندگان کوچک به شمار می‌رود. مقصودی می‌گوید در تابستان برای پایین آوردن دمای سالن مجبور به استفاده از دو دستگاه کولر است و همین موضوع هزینه برق را به شکل قابل توجهی افزایش می‌دهد.
برداشت قارچ نیز برخلاف تصور عمومی، فعالیتی ساده و بدون برنامه نیست. برداشت معمولاً از ساعات ابتدایی صبح آغاز می‌شود و بسته به شرایط ممکن است در ساعات دیگری از روز نیز ادامه داشته باشد. به گفته این تولیدکننده، پس از شروع برداشت، معمولاً حدود پنج روز تا یک هفته برداشت روزانه انجام می‌شود و پس از آن، دوره‌ای برای استراحت و شکل‌گیری چین بعدی در نظر گرفته می‌شود.
هر بستر نیز ظرفیت محدودی دارد و معمولاً از هر خاک، سه تا چهار دوره برداشت انجام می‌شود. پس از پایان دوره تولید، سالن باید تخلیه و ضدعفونی شود تا برای ورود مواد اولیه و آغاز دوره جدید آماده باشد.
✓ظرفیت شمال؛ از کارگاه‌های کوچک تا واحدهای نیمه‌صنعتی
تجربه گلستان و مازندران نشان می‌دهد پرورش قارچ در شمال کشور را می‌توان در دو سطح دنبال کرد؛ واحدهای نیمه‌صنعتی با ظرفیت تولید بالا و کارگاه‌های کوچک که با سرمایه کمتر، امکان ایجاد اشتغال محلی را فراهم می‌کنند.
مزیت مهم این فعالیت، امکان راه‌اندازی آن در فضای محدود است. برخلاف بسیاری از فعالیت‌های کشاورزی که نیازمند زمین وسیع، آب فراوان و وابستگی شدید به فصل کشت هستند، پرورش قارچ در سالن‌های کنترل‌شده انجام می‌شود و در تمام طول سال امکان تولید دارد.
البته همین ویژگی، هزینه‌های خاص خود را نیز به تولیدکننده تحمیل می‌کند. برق، تجهیزات سرمایشی و گرمایشی، تهیه کمپوست، خاک، ضدعفونی سالن و کنترل دقیق شرایط محیطی، بخشی از هزینه‌هایی است که تولیدکنندگان باید به طور مستمر پرداخت کنند.
از همین رو، فعالان این حوزه معتقدند حمایت از واحدهای کوچک می‌تواند نقش مهمی در تثبیت تولید داشته باشد. مقصودی نیز بر ضرورت حمایت از کارگاه‌های کوچک و زودبازده تأکید می‌کند و معتقد است تسهیلات، تأمین مناسب آب و برق و حمایت‌های زیرساختی می‌تواند به ادامه فعالیت این واحدها کمک کند.
ظرفیت تولید بیش از یک‌هزار و ۷۰۰ تن قارچ در گلستان و تجربه واحدهای کوچک در مازندران، تنها دو نمونه از توان شمال کشور در این حوزه است. اگر این ظرفیت با آموزش تخصصی، تأمین زیرساخت، تسهیلات مناسب و ایجاد بازار پایدار همراه شود، قارچ می‌تواند در کنار محصولات شناخته‌شده کشاورزی شمال، جایگاه جدی‌تری در اقتصاد روستایی و کشاورزی منطقه پیدا کند.
در شمال بخشی از ظرفیت کشاورزی آینده این منطقه می‌تواند در سالن‌هایی شکل بگیرد که محصولشان نه به وسعت زمین، بلکه به دانش، سرمایه، مدیریت و زیرساخت وابسته است.
