آوای مرال‌ها؛ نغمه‌ای برای ادامه حیات
آوای مرال‌ها؛ نغمه‌ای برای ادامه حیات
فصل گاوبانگی برای مرال‌های مازندران دوره‌ای حساس است که هرگونه حضور، تردد و رفتار نامتناسب در زیستگاه می‌تواند آرامش حیوان را مختل کند

تیرنگ، پوریا دهقان:

فصل گاوبانگی برای مرال‌های مازندران دوره‌ای حساس است که هرگونه حضور، تردد و رفتار نامتناسب در زیستگاه می‌تواند آرامش حیوان را مختل کند. در چنین شرایطی، سرشماری و پایش جمعیت مرال‌ها اگرچه برای شناخت وضعیت این گونه و برنامه‌ریزی‌های حفاظتی ضروری است، اما خود نباید به عاملی برای ایجاد مزاحمت در زیستگاه تبدیل شود. به همین دلیل، محیط‌زیست مازندران امسال تلاش کرده است میان «نیاز به اطلاعات دقیق» و «ضرورت حفاظت از گونه» تعادل برقرار کند؛ رویکردی که قرار است سرشماری مرال را از یک برنامه آماری به بخشی از فرآیند حفاظت تبدیل کند.

بر اساس برنامه‌ریزی انجام‌شده، سرشماری مرال در فصل گاوبانگی با راهبری علمی و مشارکت محیط‌بانان، کارشناسان، دانشگاهیان و فعالان محیط زیست اجرا خواهد شد. قرار است پیش از حضور در عرصه، افراد مشارکت‌کننده آموزش‌های لازم را دریافت کنند تا حضور در زیستگاه بر اساس یک چارچوب مشخص، هماهنگ و علمی انجام شود.

این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که مرال در فصل گاوبانگی در یکی از حساس‌ترین دوره‌های رفتاری خود قرار دارد و هرگونه رفتار خارج از چارچوب می‌تواند موجب اختلال در روند طبیعی زندگی این گونه شود.

در این میان، حضور دانشگاه در کنار مجموعه محیط‌زیست و مشارکت محیط‌بانان و فعالان محیط زیست می‌تواند زمینه‌ای برای تلفیق تجربه میدانی با روش‌های علمی فراهم کند؛ رویکردی که در صورت اجرای دقیق، هم داده‌های قابل اتکاتری برای مدیریت جمعیت مرال فراهم می‌کند و هم حساسیت‌های فصل گاوبانگی را مورد توجه قرار می‌دهد.

 

محمدرضا کنعانی، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست مازندران، در این خصوص گفت: مقرر شد سرشماری مرال در فصل گاوبانگی با راهبری علمی دانشگاه تربیت مدرس و مشارکت محیط‌بانان، کارشناسان، دانشگاهیان و فعالان محیط زیست اجرا شود و در کنار پایش علمی، حفاظت از گونه و کاهش اختلال در زیستگاه نیز به‌طور هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد.

وی با تأکید بر حساسیت فصل گاوبانگی اظهار کرد: هدف این برنامه صرفاً شمارش مرال نیست؛ سرشماری باید در چارچوب حفاظت انجام شود.

مدیرکل حفاظت محیط‌زیست مازندران بیان کرد: حضور در عرصه باید به‌گونه‌ای مدیریت شود که ضمن دستیابی به اطلاعات معتبر، کمترین مزاحمت و اختلال برای گونه در این مقطع حساس ایجاد شود.

کنعانی خاطرنشان کرد: آموزش پیش از ورود به عرصه علاوه بر ارتقای کیفیت داده‌ها از حضور افراد آموزش‌ندیده و رفتارهای ناهمگون در زیستگاه جلوگیری می‌کند و زمینه اجرای یک برنامه علمی، ایمن و هماهنگ را فراهم می‌کند.

وی تأکید کرد: این برنامه بخشی از رویکرد مشارکتی حفاظت از مرال است که در آن ظرفیت محیط‌بانان، دانشگاه‌ها، جوامع محلی و فعالان محیط زیست در چارچوبی علمی و مسئولانه به کار گرفته می‌شود تا سرشماری و حفاظت، به‌صورت توأمان و با هدف عبور ایمن مرال از فصل حساس گاوبانگی دنبال شود.

✓سخن پایانی

آنچه در برنامه امسال سرشماری مرال در مازندران اهمیت دارد، تغییر نگاه از «شمارش برای آمار» به «پایش برای حفاظت» است. طبیعت، آزمایشگاه بی‌طرف و بدون محدودیت نیست که بتوان هر زمان و به هر شیوه‌ای وارد آن شد و داده جمع‌آوری کرد. به‌ویژه درباره گونه‌ای مانند مرال که فصل گاوبانگی بخش حساسی از چرخه طبیعی زندگی آن به شمار می‌رود، شیوه حضور انسان در زیستگاه به اندازه خودِ اطلاعات به‌دست‌آمده اهمیت دارد.

اگر قرار است سرشماری بتواند تصویر دقیق‌تری از وضعیت مرال‌های مازندران ارائه کند، نخستین شرط آن حفظ آرامش زیستگاه است. آموزش نیروهای حاضر در عرصه، تعیین چارچوب مشخص برای حضور، استفاده از ظرفیت محیط‌بانان و کارشناسان و بهره‌گیری از دانش دانشگاهی، مجموعه‌ای از اقداماتی است که می‌تواند این هدف را محقق کند.

از سوی دیگر، مشارکت جوامع محلی و فعالان محیط زیست نیز می‌تواند به تقویت حفاظت کمک کند. حفاظت از مرال تنها وظیفه یک دستگاه دولتی نیست و تجربه نشان داده است که هر اندازه جامعه محلی و گروه‌های تخصصی در فرآیند حفاظت نقش بیشتری داشته باشند، امکان شناسایی تهدیدها و مراقبت از زیستگاه نیز افزایش پیدا می‌کند.

مازندران به‌عنوان یکی از زیستگاه‌های مهم گونه‌های ارزشمند حیات وحش، برای حفاظت از مرال نیازمند تداوم چنین رویکردهایی است. سرشماری علمی می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره وضعیت جمعیت، پراکنش و شرایط زیستگاه در اختیار مدیران قرار دهد؛ اما این اطلاعات زمانی ارزشمند خواهد بود که فرآیند دستیابی به آنها خود به گونه آسیب نزند.

موفقیت این طرح زمانی رقم می‌خورد که هم داده‌های علمی و قابل اعتماد به دست آید و هم فصل گاوبانگی با کمترین میزان اختلال پشت سر گذاشته شود. به همین دلیل، تأکید محیط‌زیست مازندران بر اجرای همزمان «سرشماری و حفاظت» می‌تواند مسیر تازه‌ای برای مدیریت این گونه ارزشمند باشد؛ مسیری که در آن علم، تجربه محیط‌بانان، مشارکت جامعه و مسئولیت‌پذیری فعالان محیط زیست در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند تا مرال‌های مازندران از حساس‌ترین فصل سال، با کمترین آسیب عبور کنند.