تیرنگ:
مازندران را معمولاً با جنگلهای هیرکانی، سواحل خزر، شالیزارهای سرسبز و روستاهای خوشآبوهوا میشناسند، اما در میان همین ظرفیتهای شناختهشده، جاذبههایی وجود دارند که هنوز آنگونه که باید در مسیر توسعه گردشگری استان قرار نگرفتهاند؛ آببندانها یکی از همین ظرفیتهای کمتر دیدهشده هستند.
آببندانها در بسیاری از مناطق مازندران بخشی از مدیریت آب و کشاورزی به شمار میروند؛ پهنههایی که در کنار نقش مهم خود در تأمین و ذخیره آب کشاورزی، میتوانند به مقصدی برای طبیعتگردی، پرندهنگری، گردشگری روستایی و حتی توسعه کسبوکارهای محلی تبدیل شوند. ظرفیتهایی که اگر با برنامهریزی درست مورد استفاده قرار گیرند، میتوانند بخشی از فشار موجود بر مقاصد پرتردد گردشگری استان را نیز کاهش دهند.
در سالهای اخیر نگاه به گردشگری در بسیاری از نقاط جهان از جاذبههای کلاسیک و بناهای تاریخی فراتر رفته و طبیعت، سبک زندگی روستایی و تجربه حضور در محیطهای بکر به یکی از مهمترین مؤلفههای سفر تبدیل شده است. در چنین شرایطی، آببندانهای مازندران میتوانند بخشی از این تجربه متفاوت را در اختیار گردشگران قرار دهند.
✓گردشگری در کنار کارکرد اصلی آببندان
نکته مهم درباره آببندانها این است که نباید توسعه گردشگری به قیمت از بین رفتن کارکرد اصلی آنها انجام شود. این پهنههای آبی در بسیاری از مناطق، نقشی اساسی در کشاورزی و تأمین آب مورد نیاز اراضی دارند و هرگونه برنامه گردشگری باید در چارچوب حفاظت از این کارکرد شکل بگیرد.
به بیان دیگر، قرار نیست آببندانها به مجموعههای تفریحی پرساختوساز تبدیل شوند. اتفاقاً ارزش اصلی آنها در سادگی، طبیعت و پیوندشان با زندگی روستایی است. گردشگری میتواند با کمترین مداخله و با استفاده از ظرفیتهای موجود، تجربهای متفاوت برای مسافران ایجاد کند.
مسیرهای پیادهروی در حاشیه آببندان، سکوهای محدود و سازگار با محیط برای تماشای طبیعت، فضاهای مشخص برای استراحت، معرفی گونههای پرندگان و پوشش گیاهی منطقه و ایجاد امکانات کوچک خدماتی توسط جوامع محلی، از جمله اقداماتی است که میتواند بدون تغییر اساسی در سیمای طبیعی این مناطق انجام شود.
✓مقصدی برای پرندهنگری و طبیعتگردی
آببندانها به دلیل قرار گرفتن در میان زمینهای کشاورزی و زیستبومهای طبیعی، در بسیاری از نقاط میتوانند زیستگاه مناسبی برای گونههای مختلف پرندگان و دیگر جانداران باشند. همین موضوع ظرفیت قابل توجهی برای توسعه پرندهنگری و گردشگری تخصصی طبیعت ایجاد میکند.
در گردشگری امروز بسیاری از مسافران علاقهمندند با محیط طبیعی ارتباط برقرار کنند، گونههای جانوری را بشناسند، عکاسی کنند و تجربهای متفاوت از سفر داشته باشند. آببندانها میتوانند چنین فرصتی را فراهم کنند.
البته استفاده گردشگری از این ظرفیت نیازمند مطالعه دقیق زیستمحیطی است. ایجاد سروصدای زیاد، ورود بیضابطه خودروها، ساختوسازهای گسترده، ریختن زباله یا حضور کنترلنشده گردشگران میتواند همان جاذبهای را که قرار است عامل جذب گردشگر باشد، از بین ببرد.
بنابراین توسعه گردشگری آببندانها باید بر پایه اصل «حفاظت پیش از بهرهبرداری» شکل بگیرد.
✓اقتصاد روستا در کنار آب
یکی از مهمترین مزیتهای توسعه گردشگری آببندانها، امکان ایجاد درآمد برای جوامع محلی است. گردشگری زمانی میتواند به توسعه پایدار کمک کند که منافع آن تنها به سرمایهگذاران خارج از منطقه نرسد و مردم محلی نیز سهمی از این چرخه اقتصادی داشته باشند.
فروش محصولات کشاورزی و صنایعدستی، عرضه غذاهای محلی، ایجاد اقامتگاههای بومگردی، راهاندازی خدمات راهنمای گردشگری و ایجاد بازارچههای کوچک محلی میتواند بخشی از فرصتهای اقتصادی پیرامون آببندانها باشد.
این موضوع بهویژه برای روستاهایی که با کاهش فعالیتهای اقتصادی یا مهاجرت نسل جوان مواجه هستند، اهمیت دارد. اگر گردشگری بتواند درآمد مکملی برای کشاورزی ایجاد کند، زمینه برای ماندگاری جمعیت و حفظ سبک زندگی روستایی نیز تقویت خواهد شد.
✓آببندانها و گردشگری چهار فصل
یکی دیگر از ظرفیتهای قابل توجه این پهنههای آبی، امکان تعریف فعالیتهای گردشگری متناسب با فصلهای مختلف سال است. چشمانداز آببندان در بهار و تابستان، منظره شالیزارها در فصل کشت، تغییر چهره طبیعت در پاییز و حضور پرندگان در دورههای مختلف سال، میتواند این مناطق را از یک مقصد فصلی به یک ظرفیت گردشگری چندفصلی تبدیل کند.
البته هرگونه فعالیت باید متناسب با شرایط زیستمحیطی و کشاورزی منطقه تعریف شود. گردشگری موفق، گردشگریای نیست که در همه روزهای سال و به هر شکل ممکن گردشگر وارد منطقه کند؛ بلکه باید زمان و نوع حضور گردشگران با ظرفیت طبیعی و اجتماعی منطقه هماهنگ باشد.
✓از آببندان تا مسیر گردشگری
یکی از اشتباهات رایج در توسعه گردشگری، نگاه جزیرهای به جاذبههاست. یک آببندان بهتنهایی شاید نتواند مقصد یک سفر کامل باشد، اما اگر در قالب یک مسیر گردشگری تعریف شود، ظرفیت آن چند برابر خواهد شد.
برای مثال، میتوان آببندان را در کنار روستا، شالیزار، بازار محلی، کارگاه صنایعدستی، غذای سنتی و دیگر جاذبههای طبیعی و فرهنگی منطقه قرار داد و یک بسته گردشگری روستایی ایجاد کرد.
در این صورت گردشگر تنها برای دیدن یک پهنه آبی وارد منطقه نمیشود، بلکه چند تجربه را در یک سفر به دست میآورد و مدت بیشتری در منطقه میماند. افزایش مدت ماندگاری گردشگر نیز به معنای افزایش فرصت درآمدزایی برای کسبوکارهای محلی خواهد بود.
✓ضرورت برنامهریزی و متولی مشخص
توسعه گردشگری آببندانها بدون هماهنگی میان دستگاههای مرتبط امکانپذیر نیست. منابع طبیعی، جهاد کشاورزی، محیط زیست، میراث فرهنگی، دهیاریها، شوراهای اسلامی و جوامع محلی هر کدام بخشی از این ظرفیت را در اختیار دارند و نبود هماهنگی میان آنها میتواند مانع شکلگیری یک برنامه جامع شود.
در گام نخست باید آببندانهای دارای ظرفیت گردشگری شناسایی و از نظر محیط زیستی، دسترسی، مالکیت، کارکرد کشاورزی و ظرفیت اجتماعی بررسی شوند. پس از آن، برای هر آببندان متناسب با ویژگیهای آن، طرح جداگانهای تدوین شود.
قرار نیست همه آببندانها به یک شکل گردشگری شوند. برخی ممکن است برای پرندهنگری مناسب باشند، برخی برای گردشگری روستایی و برخی نیز به دلیل حساسیتهای زیستمحیطی بهتر است از ورود گردشگر گسترده دور بمانند.
✓توسعهای که نباید طبیعت را قربانی کند
مازندران در سالهای اخیر با پیامدهای مختلف گردشگری بیضابطه از جمله تولید زباله، ساختوساز، تخریب طبیعت و فشار بر منابع آب و خاک مواجه بوده است. بنابراین تجربههای گذشته باید در برنامهریزی برای آببندانها مورد توجه قرار گیرد.
قرار نیست هر نقطه طبیعی که ظرفیت گردشگری دارد، به محلی برای ساخت رستوران، ویلا، پارکینگ و مجموعههای تفریحی تبدیل شود. اگر چنین رویکردی دنبال شود، آببندانها بهتدریج ویژگیای را که آنها را برای گردشگر جذاب کرده است از دست خواهند داد.
راه درست، توسعه گردشگری کممداخله، جامعهمحور و سازگار با محیط زیست است؛ گردشگریای که همزمان با ایجاد درآمد، به حفظ طبیعت و فرهنگ محلی نیز کمک کند.
آببندانهای مازندران میتوانند یکی از حلقههای مهم زنجیره گردشگری روستایی استان باشند؛ ظرفیتهایی که سالها بیشتر از منظر کشاورزی و ذخیره آب مورد توجه قرار گرفتهاند و اکنون میتوان با نگاهی تازه، ارزش گردشگری آنها را نیز دید.
اگر این نگاه با مطالعه، برنامهریزی و مشارکت مردم محلی همراه شود، آببندانها میتوانند از پهنههایی صرفاً برای ذخیره آب به بخشی از اقتصاد گردشگری استان تبدیل شوند؛ بیآنکه برای رسیدن به این هدف، هویت روستا، کشاورزی و طبیعت منطقه قربانی توسعه شود.
در مازندران برای توسعه گردشگری بخشی از ظرفیتهای ارزشمند همین حالا در دل روستاها و کنار شالیزارها وجود دارد. آببندانها یکی از همین گنجهای پنهان هستند که اگر درست دیده و مدیریت شوند، میتوانند هم مقصدی جذاب برای گردشگران و هم فرصتی تازه برای رونق اقتصاد جوامع محلی باشند.
