تیرنگ، مجید دهقان:
مازندران را نمیتوان تنها با ساحل و جنگل و جادههای پرترافیکش شناخت؛ بخشی از هویت این استان در روستاهایی نهفته است که هنوز صدای زندگی در آنها از پشت پنجرههای خانههای قدیمی شنیده میشود؛ روستاهایی که شالیزار، باغ، جنگل، معماری بومی، غذاهای محلی، صنایعدستی و آیینهای سنتی، اجزای جدانشدنی زندگی روزمره مردم هستند. در چنین جغرافیایی، بومگردی فرصتی برای پیوند اقتصاد محلی با ظرفیتهای فرهنگی و طبیعی منطقه است.
در سالهای اخیر، اقامتگاههای بومگردی در نقاط مختلف مازندران افزایش یافتهاند و بسیاری از خانههای قدیمی و بناهای روستایی با حفظ بخشی از ساختار و هویت خود به محل اقامت گردشگران تبدیل شدهاند. این اتفاق اگر با برنامهریزی درست همراه باشد، میتواند به جای تمرکز گردشگران در چند نقطه شناختهشده، جریان سفر را به روستاها و مناطق کمتر دیدهشده نیز هدایت کند.
بومگردی در اصل قرار نیست نسخه کوچکشده هتل باشد. جذابیت آن در تجربه زندگی محلی است؛ در صبحی که با بوی نان محلی آغاز میشود، در غذایی که با محصولات همان منطقه تهیه شده، در معماری خانهای که با شرایط اقلیمی منطقه شکل گرفته و در گفتوگویی که مسافر را با داستانها و خاطرات یک روستا آشنا میکند. همین تفاوت است که میتواند بومگردی را به یکی از ابزارهای حفظ فرهنگ محلی تبدیل کند.
از سوی دیگر، اقتصاد روستاها یکی از مهمترین بخشهای این ماجراست. وقتی گردشگر برای اقامت به یک روستا میرود، تنها هزینه اتاق را پرداخت نمیکند. خرید محصولات کشاورزی، صنایعدستی، غذاهای محلی و محصولات خانگی، استفاده از راهنمایان محلی و بازدید از جاذبههای منطقه، مجموعهای از فعالیتهای اقتصادی را شکل میدهد که میتواند درآمد آن مستقیماً یا غیرمستقیم به جامعه محلی بازگردد.
این مسئله برای مازندران اهمیت ویژهای دارد؛ استانی که بخش قابل توجهی از اقتصاد روستاهای آن با کشاورزی و فعالیتهای وابسته به زمین گره خورده است. بومگردی میتواند در کنار کشاورزی، منبع درآمد مکملی برای خانوارهای روستایی ایجاد کند، بدون آنکه لزوماً زمینهای کشاورزی برای ایجاد فعالیت اقتصادی جدید از چرخه تولید خارج شوند.
اما توسعه بومگردی بدون توجه به ظرفیت محیط زیست، میتواند نتیجهای برخلاف هدف اولیه داشته باشد. روستایی که با طبیعت بکر و آرامش خود گردشگر جذب میکند، اگر با افزایش بیبرنامه ساختوساز، تولید زباله، مصرف بیرویه آب و تخریب پوشش گیاهی مواجه شود، به تدریج همان مزیتی را که گردشگر را به منطقه کشانده از دست خواهد داد.
بنابراین، توسعه بومگردی باید با ظرفیتسنجی محیطی همراه باشد. هر روستا ظرفیت مشخصی برای پذیرش گردشگر دارد و نمیتوان یک الگوی ثابت را برای همه مناطق استان اجرا کرد. روستایی در نزدیکی جنگل، روستایی در منطقه کوهستانی و روستایی در حاشیه شالیزار، نیازها و محدودیتهای متفاوتی دارند.
موضوع مهم دیگر، کیفیت خدمات است. بومگردی بودن به معنای کنار گذاشتن استانداردهای بهداشتی و ایمنی نیست. گردشگر امروز علاوه بر تجربه متفاوت، انتظار دارد اقامتگاه از نظر نظافت، ایمنی، امکانات اولیه و خدمات نیز شرایط قابل قبول داشته باشد. بنابراین آموزش صاحبان اقامتگاهها، توانمندسازی جوامع محلی و نظارت مستمر، بخش جداییناپذیر توسعه این صنعت است.
از طرفی، یکی از ظرفیتهای مهم بومگردی در مازندران، پیوند آن با غذا و محصولات محلی است. بسیاری از غذاهای سنتی استان، بخشی از هویت فرهنگی منطقه هستند و میتوانند در قالب تجربه گردشگری معرفی شوند. برنج، مرکبات، فرآوردههای لبنی، نانهای محلی، سبزیهای بومی و محصولات باغی هرکدام میتوانند بخشی از داستان یک منطقه باشند.
صنایعدستی نیز میتواند در همین زنجیره قرار گیرد. اگر گردشگر در یک اقامتگاه با محصولات دستساز زنان و هنرمندان همان روستا آشنا شود و امکان خرید مستقیم داشته باشد، ارزش اقتصادی گردشگری به بخشهای بیشتری از جامعه منتقل خواهد شد. این مدل میتواند به ویژه برای زنان روستایی، فرصتهای اقتصادی تازهای ایجاد کند.
در بومگردی حفظ اصالت، یکی از مهمترین سرمایههای این نوع گردشگری است.
در این میان، نقش مدیریت شهری و روستایی، دستگاههای متولی گردشگری، جوامع محلی و بخش خصوصی اهمیت زیادی دارد. مسیر دسترسی مناسب، مدیریت پسماند، تأمین آب، زیرساخت ارتباطی، تابلوهای راهنما، آموزش گردشگران و حمایت از سرمایهگذاران محلی، مجموعهای از اقداماتی است که میتواند بومگردی را از یک فعالیت پراکنده به یک زنجیره اقتصادی منسجم تبدیل کند.
بومگردی در مازندران در واقع فرصتی برای بازتعریف مفهوم سفر است؛ سفری که مقصد آن تجربهای از زندگی، فرهنگ و طبیعت است. اگر این ظرفیت با نگاه بلندمدت مدیریت شود، گردشگر میتواند به جای عبور از روستاها، در آنها توقف کند؛ به جای آنکه تنها عکس بگیرد، تجربه کسب کند و به جای آنکه درآمد گردشگری صرفاً در چند نقطه متمرکز شود، بخشی از آن به خانهها، کارگاهها، مزارع و کسبوکارهای محلی برسد.
آینده بومگردی مازندران، در گرو یک تعادل مهم است؛ تعادل میان گردشگر و طبیعت، میان توسعه و هویت، و میان درآمدزایی و حفظ زندگی محلی. اگر این تعادل برقرار شود، بومگردی میتواند مسیری برای ماندگاری فرهنگ روستا، تقویت اقتصاد محلی و حفاظت از سرمایههای طبیعی مازندران باشد
