تیرنگ:
مازندران در حالی حدود هزار واحد شالیکوبی فعال دارد که ظرفیت جذب ماده خام این واحدها به حدود سه میلیون تن می‌رسد؛ ظرفیتی که نشان می‌دهد مسئله اصلی زنجیره فرآوری برنج استان، کمبود شالیکوبی نیست، بلکه نوسازی واحدهای موجود و تأمین منابع مالی برای ارتقای بهره‌وری آنهاست.
شالیکوبی‌ها یکی از حلقه‌های مهم زنجیره تولید برنج در مازندران هستند؛ حلقه‌ای که پس از برداشت محصول از شالیزار، وظیفه فرآوری شلتوک و آماده‌سازی برنج برای ورود به بازار را بر عهده دارد. با توجه به گستردگی سطح شالیزارها و حجم تولید برنج در استان، وضعیت این واحدها مستقیماً با کیفیت، ضایعات و ارزش اقتصادی محصول ارتباط دارد.
سیدحسین اسلامی، سرپرست معاونت توسعه بازرگانی و صنایع جهاد کشاورزی مازندران، درباره وضعیت شالیکوبی‌های استان گفت: «از مجموع حدود هزار واحد شالیکوبی فعال در مازندران، ۹۰۲ واحد دارای پروانه بهره‌برداری هستند و سایر واحدها نیز با جواز تأسیس مشغول فعالیت‌اند.»
وی افزود: «از این تعداد، حدود ۵۵۰ واحد صنعتی و ۴۵۰ واحد سنتی هستند و ظرفیت موجود کارخانه‌های شالیکوبی استان در مجموع حدود ۳ میلیون تن برآورد می‌شود.»
این ارقام نشان می‌دهد که مازندران از نظر تعداد واحدهای شالیکوبی و ظرفیت فرآوری، از زیرساخت قابل توجهی برخوردار است. در مجموع حدود هزار واحد در استان فعال هستند و این مجموعه برای حدود سه هزار نفر اشتغال مستقیم ایجاد کرده است.
اسلامی در این باره اظهار کرد: ظرفیت جذب ماده خام این واحدها حدود سه میلیون تن است و واحدهای شالیکوبی استان برای حدود سه هزار نفر اشتغال مستقیم ایجاد کرده‌اند.
با این حال، پشت این ظرفیت قابل توجه، مسئله‌ای جدی قرار دارد؛ کمبود منابع مالی برای نوسازی و بازسازی واحدهایی که بخشی از آنها سال‌هاست با تجهیزات قدیمی فعالیت می‌کنند.
سرپرست معاونت توسعه بازرگانی و صنایع جهاد کشاورزی مازندران درباره وضعیت تسهیلات حمایتی این واحدها تصریح کرد: «تسهیلات حمایتی پیش‌بینی‌شده در سال ۱۴۰۴ برای این بخش محقق نشد و در حال حاضر نیز منابع اعتباری اختصاص‌یافته به بخش صنایع بسیار محدود است و امکان تأمین اعتبار مورد نیاز برای واحدهای شالیکوبی وجود ندارد.»
این محدودیت اعتباری در شرایطی مطرح می‌شود که بخش قابل توجهی از واحدهای شالیکوبی استان برای بازسازی و ارتقای تجهیزات خود نیازمند سرمایه‌گذاری هستند. نوسازی این واحدها می‌تواند به افزایش بهره‌وری، بهبود کیفیت فرآوری و کاهش ضایعات در زنجیره برنج کمک کند، اما نبود منابع مالی اجرای این طرح‌ها را با مانع مواجه کرده است.
اسلامی درباره فرآیند صدور مجوز نیز گفت: «صدور مجوزهای مربوط به واحدهای شالیکوبی از طریق درگاه ملی مجوزها و بدون دریافت هزینه، در کوتاه‌ترین زمان ممکن انجام می‌شود، اما در شرایط فعلی و با توجه به مصوبات شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان، با صدور مجوز جدید برای احداث شالیکوبی موافقت نمی‌شود.»
به این ترتیب، سیاست فعلی استان بر توسعه کمی تعداد شالیکوبی‌ها متمرکز نیست. با وجود نزدیک به هزار واحد فعال و ظرفیت حدود سه میلیون تنی، اولویت به سمت استفاده بهتر از ظرفیت‌های موجود و ارتقای واحدهای فعلی رفته است.
در همین راستا، موضوع تبدیل واحدهای سنتی به واحدهای صنعتی نیز مطرح شده است؛ طرحی که هدف آن بازسازی و نوسازی واحدهای موجود است.
اسلامی درباره وضعیت واحدهای سنتی گفت: «تبدیل مجوز واحدهای سنتی به صنعتی با هدف بازسازی و نوسازی در دستور کار قرار دارد، اما در دو سال گذشته اعتباری برای اجرای این طرح اختصاص نیافته است.»
وی ادامه داد: «در سه سال گذشته برای حدود ۴۰ واحد شالیکوبی مجوز بازسازی صادر شده است، اما به دلیل نبود منابع مالی، اجرای بخش قابل توجهی از این طرح‌ها همچنان با مشکل مواجه است.»
این بخش از اظهارات مسئولان، تصویری روشن از چالش پیش روی صنعت شالیکوبی مازندران ارائه می‌کند؛ از یک سو ظرفیت موجود برای فرآوری ماده خام قابل توجه است و از سوی دیگر بخشی از واحدها برای نوسازی نیازمند منابع مالی هستند.
در واقع، مازندران اکنون در نقطه‌ای قرار گرفته که افزایش تعداد شالیکوبی‌ها لزوماً پاسخ مسئله موجود نیست. هنگامی که حدود هزار واحد فعال در استان وجود دارد و ظرفیت اسمی آنها حدود سه میلیون تن برآورد می‌شود، مسئله مهم‌تر می‌تواند افزایش بهره‌وری همین ظرفیت باشد.
اسلامی نیز بر همین موضوع تأکید کرد و گفت: «با توجه به ظرفیت موجود شالیکوبی‌ها در استان، اولویت فعلی باید بر نوسازی، بازسازی و ارتقای بهره‌وری واحدهای موجود باشد و توسعه کمی واحدهای جدید در شرایط فعلی در دستور کار قرار ندارد.»
شالیکوبی برای اقتصاد برنج مازندران یکی از حلقه‌های مهم زنجیره ارزش محصولی است که بخش مهمی از اقتصاد کشاورزی استان به آن وابسته است. هر میزان افزایش بهره‌وری در این بخش می‌تواند به معنای استفاده بهتر از محصول، کاهش ضایعات و افزایش کیفیت برنج فرآوری‌شده باشد.
از سوی دیگر، استمرار مشکل اعتباری می‌تواند اجرای طرح‌های نوسازی را به تأخیر بیندازد. صدور مجوز بازسازی، زمانی اثرگذار خواهد بود که منابع لازم برای اجرای آن نیز فراهم شود. تجربه حدود ۴۰ مجوز بازسازی صادرشده در سه سال گذشته و مشکلات اجرای بخش قابل توجهی از آنها، اهمیت این موضوع را نشان می‌دهد.
بنابراین، مسئله شالیکوبی‌های مازندران را نمی‌توان صرفاً در افزایش یا کاهش تعداد واحدها خلاصه کرد. استان اکنون شبکه‌ای گسترده از واحدهای صنعتی و سنتی در اختیار دارد؛ شبکه‌ای که ظرفیت جذب حدود سه میلیون تن ماده خام را دارد و برای هزاران نفر اشتغال ایجاد کرده است
چالش اصلی، عبور از شالیکوبی‌های فرسوده به سمت واحدهای مجهزتر و بهره‌ورتر است؛ مسیری که به گفته مسئولان جهاد کشاورزی استان، بدون تأمین اعتبار و تسهیلات مناسب به‌سادگی امکان‌پذیر نیست.
مازندران شالیکوبی کم ندارد؛ آنچه امروز بیش از هر چیز نیاز دارد، برنامه برای نوسازی شالیکوبی‌های موجود است. آینده این بخش در ارتقای کیفیت، کاهش ضایعات و استفاده حداکثری از ظرفیت همین هزار واحد رقم خواهد خورد.
