تیرنگ، مجید دهقان:
مازندران با جنگل‌های انبوه، رودخانه‌های متعدد، شیب‌های کوهستانی، جلگه‌های گسترده و بارندگی قابل توجه، یکی از مناطق مهم و در عین حال حساس کشور در برابر مخاطرات طبیعی است. در چنین جغرافیایی، بارش شدید و ناگهانی می‌تواند در مدت کوتاهی شرایط عادی را تغییر دهد و از یک بارندگی معمولی، سیلابی مخرب بسازد؛ سیلابی که ممکن است راه‌های ارتباطی را مسدود کند، به خانه‌ها و تأسیسات آسیب بزند، زمین‌های کشاورزی را تحت تأثیر قرار دهد و زندگی مردم را برای ساعت‌ها یا حتی روزها مختل کند.
سیل برای مازندران پدیده‌ای ناشناخته نیست. در سال‌های مختلف، مناطق متعددی از استان شاهد طغیان رودخانه‌ها، آب‌گرفتگی معابر، رانش زمین و خسارت به زیرساخت‌ها بوده‌اند. همین تجربه‌ها نشان می‌دهد که نباید منتظر وقوع حادثه ماند و سپس به دنبال راهکار بود. آمادگی واقعی برای سیل، باید پیش از آغاز بارش و حتی پیش از فصل‌های پرخطر شکل گرفته باشد.
یکی از مهم‌ترین عوامل افزایش خطر سیلاب، وضعیت رودخانه‌ها و مسیل‌هاست. رودخانه‌ها مسیر طبیعی عبور آب هستند و هرگونه ساخت‌وساز، انباشت زباله، تصرف حریم رودخانه یا ایجاد مانع در مسیر جریان آب می‌تواند هنگام بارندگی شدید، خطر را افزایش دهد. پاکسازی و لایروبی نقاط حساس، شناسایی نقاط حادثه‌خیز و جلوگیری از تجاوز به حریم رودخانه‌ها باید بخشی از برنامه دائمی مدیریت بحران استان باشد، نه اقدامی که تنها پس از وقوع سیل مورد توجه قرار گیرد.
مازندران علاوه بر رودخانه‌ها، با خطر رانش زمین نیز مواجه است. بارش سنگین در مناطق کوهستانی می‌تواند دامنه‌های ناپایدار را تحت تأثیر قرار دهد و موجب ریزش و رانش شود. این مسئله به‌ویژه در محورهای ارتباطی کوهستانی اهمیت دارد؛ چرا که مسدود شدن یک جاده می‌تواند دسترسی روستاها و مناطق مختلف را مختل کند و عملیات امدادرسانی را نیز با دشواری روبه‌رو سازد.
راه‌های ارتباطی، پل‌ها و تأسیسات زیربنایی نیز در زمان سیلاب اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کنند. هرچه زیرساخت‌ها پیش از حادثه مقاوم‌تر و آماده‌تر باشند، احتمال خسارت کاهش پیدا می‌کند. شناسایی پل‌های آسیب‌پذیر، بررسی آبروها و دهانه پل‌ها، پاکسازی مسیرهای انتقال آب و آماده‌باش ماشین‌آلات راهداری از اقداماتی است که می‌تواند سرعت واکنش در زمان حادثه را افزایش دهد.
اما مدیریت سیل تنها وظیفه دستگاه‌های امدادی نیست. مردم نیز نقش مهمی در کاهش خسارت دارند. توجه به هشدارهای هواشناسی، پرهیز از توقف در حاشیه رودخانه‌ها و مسیل‌ها، خودداری از سفرهای غیرضروری در زمان هشدارهای شدید جوی و دوری از مسیرهای سیلابی، اقداماتی ساده اما بسیار مهم هستند. گاهی یک تصمیم اشتباه در چند دقیقه می‌تواند افراد را در شرایطی قرار دهد که حتی نیروهای امدادی نیز برای کمک به آنها با دشواری مواجه شوند.
در مناطق روستایی، آمادگی اهمیت بیشتری دارد. بسیاری از روستاهای مازندران در مجاورت رودخانه‌ها، دامنه‌ها و مسیرهای کوهستانی قرار گرفته‌اند. دهیاران، شوراهای محلی و دستگاه‌های اجرایی باید پیش از وقوع بارندگی شدید، نقاط پرخطر را شناسایی کنند و مسیرهای دسترسی، محل اسکان اضطراری و راه‌های ارتباطی جایگزین را مورد بررسی قرار دهند. اطلاع‌رسانی سریع به مردم نیز می‌تواند از گرفتار شدن خانواده‌ها در مناطق پرخطر جلوگیری کند.
یکی دیگر از موضوعات مهم، مدیریت ساخت‌وساز در مناطق مستعد سیلاب است. توسعه شهری و روستایی بدون توجه به مسیر طبیعی آب می‌تواند خسارت‌های آینده را افزایش دهد. وقتی در مسیر رودخانه یا مسیل ساخت‌وساز انجام شود، طبیعت در نخستین بارندگی شدید راه خود را پیدا خواهد کرد. بنابراین رعایت ضوابط ساخت‌وساز و حریم رودخانه‌ها، بخشی جدایی‌ناپذیر از پیشگیری از خسارت‌های سیلابی است.
تغییرات اقلیمی نیز ضرورت آمادگی را بیشتر کرده است. الگوی بارش در بسیاری از مناطق در حال تغییر است و بارندگی‌های کوتاه‌مدت و شدید می‌توانند فشار زیادی بر زیرساخت‌های شهری و روستایی وارد کنند. به همین دلیل، تجربه گذشته به‌تنهایی برای برنامه‌ریزی آینده کافی نیست و باید سناریوهای مختلف بارندگی شدید در برنامه‌های مدیریت بحران استان مورد توجه قرار گیرد.
در کنار همه این موارد، آموزش عمومی جایگاه ویژه‌ای دارد. مردم باید بدانند هنگام صدور هشدار چه اقداماتی انجام دهند، از چه مسیرهایی عبور نکنند، چگونه اخبار و هشدارهای رسمی را دنبال کنند و در صورت نیاز به تخلیه منطقه، چگونه همکاری کنند. آموزش پیشگیرانه می‌تواند در لحظات بحرانی از سردرگمی جلوگیری کند.
مدیریت بحران زمانی موفق خواهد بود که دستگاه‌های مختلف از قبل هماهنگ باشند. هلال‌احمر، آتش‌نشانی، اورژانس، راهداری، پلیس، شهرداری‌ها، فرمانداری‌ها، دهیاری‌ها و سایر دستگاه‌های مسئول باید وظایف خود را از پیش مشخص کرده باشند. تجهیزات امدادی و ماشین‌آلات نیز باید پیش از وقوع حادثه در نقاط حساس مستقر شوند تا زمان طلایی امدادرسانی از دست نرود.
سیل را نمی‌توان همیشه متوقف کرد، اما می‌توان خسارت آن را کاهش داد. تفاوت میان یک بارندگی شدید و یک فاجعه انسانی، گاهی در میزان آمادگی یک منطقه خلاصه می‌شود. اگر مسیر رودخانه‌ها آزاد باشد، زیرساخت‌ها آماده باشند، نقاط خطر شناسایی شده باشند، تجهیزات در دسترس قرار گرفته باشند و مردم هشدارها را جدی بگیرند، می‌توان از بخش قابل توجهی از خسارت‌ها جلوگیری کرد.
مازندران باید با سیل به‌عنوان خطری طبیعی و قابل مدیریت برخورد کند. آمادگی برای سیل نباید از زمان صدور هشدار آغاز شود؛ آمادگی واقعی از روزهایی آغاز می‌شود که آسمان آرام است.
نشانه‌های خطر را می‌توان دید. امروز که رودخانه‌ها آرام‌اند و آسمان بارانی نیست، بهترین زمان برای بررسی مسیل‌ها، تقویت زیرساخت‌ها، آموزش مردم و آماده‌سازی دستگاه‌های امدادی است. فردای حادثه، زمان جبران نیست؛ زمان امدادرسانی است. پیشگیری اما باید از امروز آغاز شود.
