تیرنگ:
مازندران را بسیاری با جنگلهای سرسبز، شالیزارهای گسترده، خانههای روستایی، غذاهای محلی، صنایعدستی، زبان و گویش بومی و مهمتر از همه سبک زندگی مردمانش میشناسند؛ ظرفیتهایی که این استان را به یکی از مهمترین مقاصد گردشگری کشور تبدیل کرده است. اما در کنار فرصتهای اقتصادی گردشگری، یک نگرانی جدی نیز وجود دارد؛ اینکه توسعه شتابزده روستاهای گردشگری، به جای تقویت هویت محلی، به حذف تدریجی همان چیزی منجر شود که گردشگر برای دیدنش به مازندران سفر میکند.
در سالهای اخیر بسیاری از روستاهای مازندران بیش از گذشته مورد توجه گردشگران قرار گرفتهاند. طبیعت زیبا، مسیرهای جنگلی، رودخانهها، چشماندازهای کوهستانی و معماری سنتی، این مناطق را به مقصد سفرهای کوتاه و طبیعتگردی تبدیل کرده است. افزایش گردشگران میتواند برای روستاییان فرصت ایجاد اشتغال و درآمد باشد، اما اگر این روند بدون برنامهریزی پیش برود، پیامدهایی مانند ساختوساز بیضابطه، تغییر کاربری اراضی کشاورزی، افزایش تولید زباله، فشار بر منابع آب و تغییر چهره روستاها را به دنبال خواهد داشت.
مشکل زمانی جدیتر میشود که روستا به جای آنکه از ظرفیتهای بومی خود برای جذب گردشگر استفاده کند، به نسخهای کوچک از شهر تبدیل شود. ساخت ویلاهای مشابه، اقامتگاههایی بدون تناسب با معماری منطقه، فروشگاههای زنجیرهای و تغییر کاربری زمینهای کشاورزی ممکن است در نگاه نخست نشانه توسعه باشد، اما در بلندمدت میتواند هویت روستا را از بین ببرد.
گاهی یک خانه قدیمی که با اصول معماری بومی مرمت شده، یک اقامتگاه سنتی، یک مزرعه، یک غذای محلی یا حتی یک جشن و آیین قدیمی میتواند بیش از دهها ساختمان جدید برای گردشگر جذابیت داشته باشد. بنابراین نخستین گام برای توسعه گردشگری روستایی، شناخت و حفاظت از داشتههایی است که در طول سالها و نسلها شکل گرفتهاند.
یکی از ظرفیتهای مهم در این زمینه، توسعه اقامتگاههای بومگردی است. این اقامتگاهها در صورت رعایت استانداردها میتوانند هم به حفظ معماری سنتی کمک کنند و هم منبع درآمدی برای خانوادههای روستایی باشند. گردشگر نیز به جای اقامت در ساختمانی بیهویت، فرصت تجربه سبک زندگی، غذا، موسیقی، صنایعدستی و فرهنگ محلی را پیدا میکند.
از سوی دیگر، توسعه گردشگری باید به نفع جامعه محلی باشد. اگر سود حاصل از ورود گردشگران عمدتاً نصیب سرمایهگذاران خارج از روستا شود اما ساکنان محلی با افزایش قیمت زمین، فشار بر منابع و تغییر سبک زندگی مواجه شوند، نمیتوان چنین روندی را توسعه پایدار نامید. مردم روستا باید صاحبان اصلی این فرآیند باشند و سهم مشخصی از درآمد گردشگری به آنان برسد.
ایجاد بازارچههای محلی نیز میتواند یکی از راهکارهای مؤثر باشد. فروش محصولات کشاورزی، صنایعدستی، محصولات غذایی و تولیدات خانگی به گردشگران، علاوه بر ایجاد درآمد، به معرفی فرهنگ منطقه کمک میکند. وقتی گردشگر محصولی را مستقیماً از تولیدکننده محلی خریداری میکند، بخشی از اقتصاد سفر به جامعه میزبان بازمیگردد.
مسئله محیط زیست نیز نباید در توسعه روستاهای گردشگری نادیده گرفته شود. افزایش جمعیت شناور در فصلهای پرتردد، مصرف آب و تولید زباله را افزایش میدهد. روستاهایی که حتی برای جمعیت ثابت خود با مشکلات زیرساختی مواجه هستند، در صورت ورود حجم بالای گردشگر با فشار بیشتری روبهرو خواهند شد. بنابراین پیش از تبلیغ گسترده یک مقصد گردشگری، باید ظرفیت واقعی آن از نظر آب، برق، راه، پارکینگ، دفع پسماند و فاضلاب مشخص شود.
همچنین لازم است برای ساختوساز در روستاهای گردشگری، ضوابط مشخص و متناسب با هویت هر منطقه تدوین شود. معماری بومی باید حفظ شود. استفاده از مصالح، رنگ، فرم و الگوهای معماری هماهنگ با منطقه میتواند چهره روستا را حفظ کند و در عین حال امکان نوسازی و بهسازی را فراهم آورد.
فرهنگ نیز بخش جداییناپذیر گردشگری روستایی است. زبان و گویش مازندرانی، غذاهای محلی، موسیقی، پوشش، آیینها، قصهها و مهارتهای سنتی، سرمایههایی هستند که در صورت بیتوجهی ممکن است به تدریج فراموش شوند. آموزش این عناصر به نسل جوان و معرفی آنها به گردشگران میتواند هم به حفظ هویت کمک کند و هم ارزش اقتصادی جدیدی برای فرهنگ محلی ایجاد کند.
مازندران برای توسعه گردشگری روستاهای زیادی با ظرفیت بالای گردشگری را دارد، روستاهایی که هرکدام بخشی از تاریخ و فرهنگ این سرزمین را در خود جای دادهاند. مسئله اصلی این است که چگونه میتوان از این ظرفیت اقتصادی استفاده کرد، بدون آنکه اصالت آن قربانی سود کوتاهمدت شود.
توسعه پایدار روستاهای گردشگری یعنی گردشگر بیاید، درآمد ایجاد شود، اشتغال شکل بگیرد و زیرساختها تقویت شوند؛ اما در پایان، جنگل، شالیزار، معماری، زبان، فرهنگ و سبک زندگی مردم همچنان پابرجا بماند. اگر قرار است گردشگری آینده مازندران بر دوش روستاها حرکت کند، باید توسعه را به معنای واقعی آن دنبال کنیم؛ توسعهای که روستا را ثروتمندتر، آبادتر و شناختهشدهتر کند، نه اینکه هویت آن را از بین ببرد.
مازندران زمانی در گردشگری موفق خواهد بود که گردشگر پس از بازگشت از سفر، چیزی بیشتر از یک عکس با خود ببرد؛ تجربهای از یک زندگی اصیل و فرهنگی که هنوز در روستاهای این استان جریان دارد
