تیرنگ:
مازندران را نمیتوان بدون شالیزارهای سبز، باغهای مرکبات و زمینهای کشاورزیاش تصور کرد؛ استانی که بخش مهمی از هویت، اقتصاد و زندگی مردم آن با کشاورزی گره خورده است. با این حال، در سالهای اخیر نشانههای یک تغییر مهم در روستاهای استان دیده میشود؛ نسلی که قرار بود ادامهدهنده راه پدران خود در زمینهای کشاورزی باشد، بیش از گذشته به دنبال شغلهایی خارج از کشاورزی است.
جوان روستایی امروز میان زمین پدری و بازار کار جدید ایستاده است؛ از یک سو زمینی که برای خانوادهاش ارزش عاطفی و اقتصادی دارد و از سوی دیگر شغلی که شاید درآمد منظمتر، ریسک کمتر و آینده قابل پیشبینیتری داشته باشد.
✓کشاورزی؛ شغلی سخت با درآمدی نامطمئن
کشاورزی برای نسلهای گذشته سبک زندگی بود. بسیاری از خانوادههای روستایی از کودکی فرزندان خود را با زمین، شالیزار، باغ و دامداری آشنا میکردند. اما شرایط اقتصادی و اجتماعی تغییر کرده است.
جوان امروز هزینههای زندگی، تحصیل، ازدواج و مسکن را در برابر خود میبیند و طبیعی است که هنگام انتخاب شغل، به میزان درآمد و ثبات اقتصادی آن توجه کند. در چنین شرایطی، کشاورزی که با هزینه بالای نهادهها، دستمزد کارگر، هزینه ماشینآلات، نوسانات قیمت محصول و خطرات ناشی از شرایط آبوهوایی مواجه است، برای بخشی از جوانان جذابیت گذشته را ندارد
یک کشاورز ممکن است ماهها برای تولید محصول تلاش کند، اما در زمان برداشت با کاهش قیمت یا افزایش هزینههای تولید مواجه شود. این عدم اطمینان، یکی از عواملی است که میتواند جوانان را به سمت مشاغل خدماتی، صنعتی یا حتی مهاجرت از روستا سوق دهد.
در بسیاری از روستاهای مازندران هنوز زمینهای کشاورزی وجود دارد، اما مسئله فقط داشتن زمین نیست. زمین زمانی میتواند برای نسل جوان جذاب باشد که امکان کسب درآمد مناسب از آن وجود داشته باشد.
خرد بودن زمینهای کشاورزی یکی دیگر از مشکلاتی است که تولید را برای بسیاری از بهرهبرداران دشوار کرده است. قطعات کوچک، هزینه استفاده از ماشینآلات را افزایش میدهد و امکان برنامهریزی اقتصادی و استفاده از روشهای نوین تولید را کاهش میدهد.
از سوی دیگر، بخشی از جوانان روستایی تحصیلات دانشگاهی دارند و با مهارتها و سبکهای جدید زندگی آشنا شدهاند. بنابراین نمیتوان انتظار داشت همان الگوی سنتی کشاورزی نسلهای گذشته بدون تغییر برای آنها جذاب باشد.
نسل جدید به دنبال کشاورزی متفاوت است؛ کشاورزیای که فناوری، بازار، درآمد و نوآوری در آن نقش جدی داشته باشد.
✓کشاورزی مدرن؛ حلقه مفقوده
اگر قرار است جوانان به زمین بازگردند، باید کشاورزی از یک فعالیت سنتی و پرریسک به یک کسبوکار حرفهای تبدیل شود.
استفاده از فناوریهای نوین، توسعه آبیاری مدرن، مکانیزه شدن عملیات کشاورزی، استفاده از دادههای هواشناسی و مدیریت دقیق مصرف آب میتواند بخشی از مشکلات تولید را کاهش دهد.
جوان تحصیلکرده میتواند در کنار مهارتهای کشاورزی، از دانش خود در حوزههایی مانند بازاریابی، فروش اینترنتی، مدیریت مزرعه، بستهبندی و فرآوری محصولات استفاده کند. در چنین شرایطی، کشاورزی دیگر صرفاً به کاشت و برداشت محدود نمیشود و میتواند یک زنجیره اقتصادی کامل ایجاد کند.
یکی از ظرفیتهای مهم مازندران نیز در همین نقطه قرار دارد؛ یعنی حرکت از فروش خام محصولات به سمت فرآوری و ایجاد ارزش افزوده. محصولی که به صورت خام فروخته میشود، سهم محدودی از ارزش نهایی بازار را نصیب تولیدکننده میکند، اما فرآوری، بستهبندی مناسب و ایجاد برند میتواند درآمد بیشتری برای تولیدکننده ایجاد کند.
✓نقش تعاونیها و تشکلهای کشاورزی
یکی دیگر از راههای بازگرداندن جوانان به کشاورزی، تقویت تعاونیها و تشکلهای واقعی کشاورزان است. کشاورز خرد به تنهایی قدرت محدودی برای خرید نهاده، استفاده از ماشینآلات، بازاریابی و فروش محصول دارد.
اگر چندین کشاورز بتوانند در قالب یک مجموعه منسجم فعالیت کنند، امکان کاهش هزینهها و افزایش قدرت چانهزنی آنها بیشتر خواهد شد. این موضوع برای نسل جوان اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا جوان زمانی حاضر است وارد یک فعالیت اقتصادی شود که چشمانداز روشنی از بازار و درآمد آن داشته باشد.
✓کشاورزی فقط تولید غذا نیست
نگاه به کشاورزی نباید تنها از زاویه تولید محصول باشد. کشاورزی با امنیت غذایی، اشتغال روستایی، حفظ منابع طبیعی، جلوگیری از مهاجرت و حتی هویت فرهنگی مازندران ارتباط دارد.
وقتی یک جوان روستایی زمین را رها میکند و برای پیدا کردن شغل به شهر میرود، مسئله فقط از دست رفتن یک نیروی کار نیست؛ بلکه بخشی از ظرفیت تولید روستا نیز تضعیف میشود. ادامه این روند میتواند به خالی شدن تدریجی برخی روستاها و کاهش فعالیتهای اقتصادی آنها منجر شود.
از سوی دیگر، رها شدن زمینهای کشاورزی میتواند زمینه را برای تغییر کاربری و از بین رفتن تدریجی اراضی حاصلخیز فراهم کند؛ مسئلهای که برای استانی مانند مازندران اهمیت دوچندان دارد.
✓بازگشت جوانان؛ با شعار ممکن نیست
بازگرداندن جوانان به کشاورزی با توصیه و شعار اتفاق نمیافتد. جوان باید بداند اگر وارد این حوزه شود، امکان دسترسی به آموزش، تسهیلات، فناوری، بازار فروش و درآمد مناسب را خواهد داشت.
حمایت از کسبوکارهای کشاورزی جوانان، تسهیل دسترسی آنها به فناوریهای نوین، آموزش مهارتهای اقتصادی و بازاریابی، توسعه صنایع تبدیلی و ایجاد بازارهای مطمئن برای محصولات میتواند انگیزه نسل جدید را افزایش دهد.
در این میان، خانوادهها و خود جامعه روستایی نیز نقش دارند. کشاورزی باید از تصویری که آن را صرفاً شغلی سخت و سنتی نشان میدهد فاصله بگیرد و ظرفیتهای اقتصادی و علمی آن برای نسل جدید برجسته شود.
✓ آینده شالیزارها به تصمیم امروز وابسته است
مازندران همچنان یکی از مهمترین قطبهای کشاورزی کشور است، اما حفظ این جایگاه بدون حضور نسل جوان دشوار خواهد بود.
اگر جوان مازندرانی احساس کند کشاورزی میتواند برای او شغل، درآمد، استقلال و آینده بسازد، زمین پدری دوباره جذاب خواهد شد. اما اگر فاصله میان درآمد کشاورزی و هزینههای زندگی بیشتر شود، طبیعی است که شالیزار و باغ در انتخابهای شغلی نسل جدید جایگاه خود را از دست بدهد.
آینده کشاورزی مازندران را شاید بتوان از همین امروز در نگاه جوانانی دید که کنار زمینهای پدری ایستادهاند و میان ماندن و رفتن مردد هستند.
