تیرنگ:
زبان فقط مجموعهای از واژهها و قواعد دستوری نیست؛ بخشی از حافظه تاریخی، فرهنگ، هویت و شیوه زیست یک جامعه است. هر واژهای که از یک زبان بومی حذف میشود، گاه بخشی از یک تجربه تاریخی، یک باور، یک رسم یا حتی نوعی نگاه به طبیعت و زندگی نیز به فراموشی سپرده میشود. در مازندران، زبان مازندرانی یکی از مهمترین عناصر هویت فرهنگی مردم این استان است؛ زبانی که قرنها در روستاها، شهرها، خانهها و میان نسلهای مختلف جریان داشته و بخش قابل توجهی از فرهنگ شفاهی منطقه را با خود حمل کرده است.
با این حال، تغییر سبک زندگی، گسترش شهرنشینی، افزایش ارتباطات اجتماعی و رسانهای و پررنگ شدن زبان فارسی در محیطهای آموزشی و رسمی، باعث شده استفاده از زبان مازندرانی در میان بخشی از نسل جدید کاهش پیدا کند. امروز در بسیاری از خانوادهها، کودکان و نوجوانان کمتر از گذشته با زبان مادری خود صحبت میکنند و گاهی حتی درک برخی واژهها و اصطلاحات قدیمی برای آنان دشوار است. این وضعیت اگر بدون برنامهریزی فرهنگی ادامه پیدا کند، میتواند فاصله نسلهای جدید با یکی از مهمترین سرمایههای فرهنگی مازندران را بیشتر کند.
نخستین و شاید مهمترین سنگر حفظ زبان مازندرانی، خانواده است. زبان پیش از آنکه در کتاب و کلاس آموزش داده شود، در خانه آموخته میشود. کودک، نخستین واژهها و شیوه بیان احساسات و خواستههای خود را از خانواده فرا میگیرد. بنابراین اگر پدر و مادر، بهویژه پدربزرگها و مادربزرگها، با کودکان به زبان مازندرانی گفتوگو کنند، انتقال طبیعی زبان به نسل بعد امکانپذیر خواهد بود. استفاده از زبان بومی در مکالمات روزمره باید دوباره به بخشی عادی از زندگی روزمره تبدیل شود.
در کنار خانواده، مدرسه نیز میتواند نقش مهمی در تقویت جایگاه زبان بومی داشته باشد. قرار نیست زبان مازندرانی جایگزین زبان فارسی در نظام آموزشی شود، اما میتوان ظرفیتهای فرهنگی و آموزشی مدارس را برای آشنایی دانشآموزان با زبان، ادبیات، ضربالمثلها، داستانها و شاعران مازندرانی به کار گرفت. برگزاری برنامههای فرهنگی، مسابقات داستاننویسی و شعرخوانی به زبان مازندرانی و معرفی میراث شفاهی استان میتواند نسل جوان را با این بخش از هویت خود آشتی دهد.
رسانهها نیز در این میان مسئولیتی جدی بر عهده دارند. زبان زمانی زنده میماند که در فضای عمومی شنیده و دیده شود. رسانههای محلی میتوانند با تولید برنامه، گزارش، گفتوگو، پادکست و محتوای تصویری به زبان مازندرانی، زمینه حضور بیشتر این زبان را در زندگی معاصر فراهم کنند. استفاده درست و حرفهای از زبان بومی در رسانه میتواند نشان دهد که مازندرانی تنها زبان نسلهای گذشته نیست و ظرفیت حضور در رسانههای نوین را نیز دارد.
فضای مجازی نیز برخلاف تصور، میتواند به فرصتی مهم برای احیای آنها تبدیل شود. شبکههای اجتماعی، پادکستها و تولیدات ویدئویی این امکان را فراهم کردهاند که واژهها، داستانها، ترانهها و روایتهای محلی ثبت و در اختیار نسل جدید قرار گیرد. جوانان مازندرانی میتوانند با تولید محتوای جذاب و امروزی، زبان مادری خود را از فضای سنتی خارج کرده و وارد دنیای دیجیتال کنند.
حفظ زبان مازندرانی البته به معنای مقاومت در برابر زبان فارسی یا نادیده گرفتن زبانهای دیگر نیست. چندزبانه بودن و توانایی استفاده از زبانهای مختلف یک ظرفیت فرهنگی است. مسئله اصلی، حفظ تعادل و جلوگیری از حذف زبان بومی از زندگی روزمره است. یک کودک میتواند زبان فارسی را بهخوبی بیاموزد و همزمان زبان مازندرانی را نیز به عنوان بخشی از هویت خانوادگی و فرهنگی خود حفظ کند.
از سوی دیگر، ثبت علمی واژگان و گویشهای مختلف مازندرانی اهمیت فراوانی دارد. تفاوتهای زبانی میان مناطق مختلف استان، گنجینهای ارزشمند برای پژوهشگران حوزه زبانشناسی، فرهنگ و تاریخ است. گردآوری واژههای در حال فراموشی، ثبت روایتهای سالمندان و تهیه فرهنگنامههای محلی میتواند از نابودی بخشی از این میراث جلوگیری کند.
زبان مازندرانی زمانی حفظ خواهد شد که مردم، مسئولان فرهنگی، خانوادهها، مدارس، دانشگاهها و رسانهها آن را سرمایهای زنده و قابل استفاده در آینده بدانند. احیای زبان با بخشنامه و شعار اتفاق نمیافتد؛ از یک گفتوگوی ساده در خانه، یک داستان برای کودک، یک ترانه محلی، یک برنامه رسانهای و حتی یک پست در فضای مجازی آغاز میشود.
مازندران تنها جنگل، دریا، کشاورزی و گردشگری نیست؛ بخشی از هویت این سرزمین در واژههایی نهفته است که نسلهای پیشین با آنها زندگی کردهاند.
اگر قرار است این هویت به نسل آینده منتقل شود، باید زبان مازندرانی نیز در کنار دیگر عناصر فرهنگی استان شنیده شود، آموزش داده شود، ثبت شود و مهمتر از همه، دوباره در زندگی روزمره مردم جریان پیدا کند.
