تیرنگ:
بارندگی اگرچه یکی از مهمترین نعمتهای طبیعی و منابع تأمین آب به شمار میرود، اما زمانی که زیرساختهای شهری، روستایی و کشاورزی متناسب با حجم و شدت بارشها آماده نباشد، میتواند به عاملی برای آبگرفتگی، ایجاد روانآب، خسارت به راهها و تأسیسات و حتی تهدید جان و مال شهروندان تبدیل شود. در سالهای اخیر، تغییر الگوی بارش و وقوع بارندگیهای شدید در مدتزمان کوتاه، ضرورت توجه جدیتر به مدیریت آبهای سطحی و آمادگی پیش از آغاز بارشها را بیش از گذشته نمایان کرده است.
در مناطقی مانند مازندران که از یکسو از بارشهای قابل توجه برخوردار است و از سوی دیگر با توسعه شهرها، افزایش ساختوساز و تغییر کاربری اراضی مواجه شده، مدیریت روانآبها اهمیت دوچندانی دارد. باران زمانی که بر سطح زمین میبارد، بخشی از آن در خاک نفوذ میکند و بخشی نیز به صورت روانآب در سطح حرکت میکند. هر اندازه سطح زمین با آسفالت، بتن و ساختمان پوشانده شود، امکان نفوذ آب کاهش یافته و حجم روانآب افزایش پیدا میکند. اگر مسیر مناسبی برای هدایت این آب وجود نداشته باشد، نتیجه آن میتواند آبگرفتگی معابر، ورود آب به منازل، آسیب به زیرساختها و اختلال در رفتوآمد باشد.
یکی از مهمترین اقدامات در این زمینه، آمادگی پیش از بارندگی است. مدیریت آبهای سطحی موضوعی نیست که بتوان آن را تنها هنگام وقوع بارش دنبال کرد. پاکسازی کانالها، انهار، آبروها و مسیرهای انتقال آب، لایروبی نقاط مستعد آبگرفتگی، بررسی وضعیت دریچهها و شبکههای جمعآوری آبهای سطحی و شناسایی نقاط بحرانی باید پیش از آغاز بارشهای پاییزی و زمستانی انجام شود.
در بسیاری از موارد، آبگرفتگی به علت مسدود شدن مسیر انتقال آب با زباله، رسوبات، برگ درختان و نخالههای ساختمانی اتفاق میافتد. به همین دلیل، یک برنامه منظم برای پایش و پاکسازی مسیرهای آب میتواند از بخش قابل توجهی از خسارتها جلوگیری کند.
از سوی دیگر، توسعه شهری بدون توجه به مسیرهای طبیعی عبور آب میتواند مشکلات موجود را تشدید کند. برخی مسیلها و آبراهههای طبیعی در طول زمان تحت تأثیر ساختوساز یا تغییر کاربری قرار گرفتهاند و همین مسئله در زمان بارندگیهای شدید، مسیر طبیعی جریان آب را مختل میکند. بنابراین لازم است در طرحهای توسعه شهری و روستایی، مسیرهای طبیعی روانآبها مورد توجه قرار گیرد و از ساختوساز در حریم رودخانهها، مسیلها و نقاط پرخطر جلوگیری شود.
با مهار آبهای سطحی میتوان باران را از یک تهدید بالقوه به یک فرصت برای تأمین منابع آب تبدیل کرد. هدایت اصولی روانآبها به مخازن ذخیره، آبخوانها و عرصههای مناسب برای تغذیه سفرههای زیرزمینی میتواند بخشی از آب باران را به چرخه مصرف بازگرداند. این موضوع در شرایطی که بسیاری از مناطق کشور با کاهش منابع آب و افزایش تقاضا مواجه هستند، اهمیت ویژهای دارد.
در حوزه کشاورزی نیز مدیریت روانآبها میتواند به کاهش فرسایش خاک و حفظ منابع طبیعی کمک کند. بارش شدید در زمینهای شیبدار، اگر بدون مدیریت باشد، حجم زیادی از خاک حاصلخیز را جابهجا میکند و در نهایت با ورود رسوبات به رودخانهها و مخازن سدها، ظرفیت آنها را نیز کاهش میدهد. اجرای طرحهای آبخیزداری، ایجاد سازههای کنترل روانآب و تقویت پوشش گیاهی از جمله اقداماتی است که میتواند سرعت حرکت آب را کاهش داده و فرصت بیشتری برای نفوذ آن در خاک ایجاد کند.
در شهرها نیز توسعه شبکه جمعآوری و هدایت آبهای سطحی باید همگام با توسعه جمعیت و ساختوساز پیش برود. شبکهای که برای یک شهر کوچک طراحی شده است، الزاماً پاسخگوی شرایط چند سال بعد و افزایش سطح ساختمانها و معابر نیست. بنابراین بازنگری در ظرفیت شبکه، احداث کانالهای مناسب در نقاط بحرانی و ایجاد مخازن و فضاهای مناسب برای کنترل روانآب، باید بخشی از برنامههای مدیریت شهری باشد.
موضوع دیگری که نباید از آن غافل شد، هشدارهای هواشناسی و اطلاعرسانی بهموقع است. دستگاههای اجرایی باید پیش از وقوع سامانههای بارشی، بر اساس پیشبینیهای هواشناسی، سطح آمادگی خود را افزایش دهند. اطلاعرسانی به شهروندان نیز میتواند نقش مهمی در کاهش خسارتها داشته باشد. شهروندان باید از توقف خودرو در حاشیه رودخانهها و مسیلها، عبور از مسیرهای آبگرفته و حضور در مناطق پرخطر هنگام بارشهای شدید خودداری کنند.
آمادگی در برابر بارندگی همچنین نیازمند همکاری میان دستگاههای مختلف است. شهرداریها، دهیاریها، شرکتهای آب منطقهای، آب و فاضلاب، راهداری، مدیریت بحران، دستگاههای خدماترسان و نیروهای امدادی هرکدام بخشی از زنجیره مدیریت بارش را بر عهده دارند. هماهنگی میان این مجموعهها میتواند سرعت واکنش در زمان وقوع حادثه را افزایش دهد و مانع از تبدیل یک بارندگی شدید به بحران شود.
در این میان، تجربه بارشهای گذشته باید به عنوان یک نقشه راه مورد استفاده قرار گیرد. نقاطی که در بارندگیهای قبلی دچار آبگرفتگی شدهاند، باید به عنوان نقاط بحرانی شناسایی و برای آنها راهکار دائمی طراحی شود. تکرار آبگرفتگی در یک خیابان یا محله طی چند سال متوالی نشان میدهد که اقدامات مقطعی پاسخگوی مشکل نیست و باید علت اصلی آن بررسی و برطرف شود.
از سوی دیگر، مشارکت مردم نیز در مدیریت آبهای سطحی اهمیت زیادی دارد. ریختن زباله در جویها و کانالها، مسدود کردن مسیر آب یا تخلیه نخاله در حاشیه رودخانهها، ظرفیت انتقال آب را کاهش میدهد. فرهنگسازی و آموزش عمومی میتواند در کنار اقدامات عمرانی، نقش مؤثری در کاهش مشکلات داشته باشد.
باران را نمیتوان متوقف کرد و شدت بسیاری از سامانههای بارشی نیز خارج از کنترل انسان است؛ اما میتوان برای پیامدهای آن آماده بود. مدیریت بحران واقعی از زمانی آغاز میشود که هنوز بحرانی اتفاق نیفتاده است. پاکسازی مسیرهای آب، اصلاح نقاط حادثهخیز، حفظ مسیلها، توسعه شبکه جمعآوری آبهای سطحی، اجرای طرحهای آبخیزداری و ذخیره بخشی از روانآبها، مجموعه اقداماتی است که باید پیش از رسیدن بارشهای سنگین در دستور کار قرار گیرد.
بارندگی یک تهدید یا فرصت مطلق نیست؛ نحوه مدیریت آن تعیین میکند که نتیجه بارش چه باشد. اگر زیرساختها آماده باشند، مسیرهای آب باز بمانند و دستگاههای مسئول پیش از وقوع بارش وارد عمل شوند، بخش زیادی از آب باران میتواند به جای ایجاد خسارت، به ذخیرهای ارزشمند برای منابع آبی تبدیل شود. بنابراین اکنون که فصل بارندگی در پیش است، بهترین زمان برای آمادگی است؛ چراکه پس از جاری شدن آب، فرصت تصمیمگیری بسیار کوتاهتر از زمانی خواهد بود که هنوز باران نباریده است.
