تیرنگ:
مازندران سالهاست با جنگلهای سرسبز، رودخانههای پرآب، شالیزارهای گسترده و بارندگیهای مناسب شناخته میشود؛ استانی که در ذهن بسیاری از مردم ایران نماد فراوانی آب و طبیعت بکر است. اما امروز کارشناسان و مسئولان بخش کشاورزی نسبت به خطری هشدار میدهند که شاید تا چند سال پیش کمتر کسی آن را باور میکرد؛ خطر کویری شدن مازندران.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی مازندران به تازگی با اشاره به بحران کمآبی در استان هشدار داده است که اگر روند بیرویه حفر چاهها و برداشت از منابع آب زیرزمینی ادامه پیدا کند، مازندران نیز با تهدید جدی خشکسالی و حتی کویری شدن مواجه خواهد شد. هشداری که اگرچه در نگاه نخست دور از ذهن به نظر میرسد، اما واقعیتهای موجود در منابع آبی استان نشان میدهد که باید آن را جدی گرفت.
*کاهش ذخایر آب زیرزمینی
طی سالهای اخیر افزایش مصرف آب در بخشهای مختلف، بهویژه کشاورزی، فشار سنگینی بر سفرههای زیرزمینی وارد کرده است. بسیاری از کشاورزان برای تأمین آب مورد نیاز مزارع و باغهای خود به حفر چاه روی آوردهاند. در برخی مناطق نیز چاههای غیرمجاز بدون نظارت و برنامهریزی در حال بهرهبرداری هستند.
کارشناسان معتقدند برداشت بیش از حد از سفرههای زیرزمینی موجب افت سطح آب و کاهش توان طبیعی زمین برای جبران منابع از دست رفته میشود. این روند در صورت تداوم میتواند به فرونشست زمین، کاهش کیفیت منابع آب و در نهایت خشک شدن تدریجی خاک منجر شود.
*تغییرات اقلیمی و بارندگیهای نامنظم
اگرچه مازندران همچنان یکی از استانهای پربارش کشور محسوب میشود، اما الگوی بارش در سالهای اخیر تغییر کرده است. بارندگیهای شدید و کوتاهمدت جای بارشهای آرام و مستمر را گرفتهاند. در نتیجه بخش قابل توجهی از آب به جای نفوذ در زمین و تغذیه سفرههای زیرزمینی، به صورت روانآب از دسترس خارج میشود.
از سوی دیگر افزایش دمای هوا و طولانیتر شدن دورههای گرما موجب افزایش تبخیر و کاهش ذخایر آبی شده است. کارشناسان تغییرات اقلیمی را یکی از مهمترین عوامل تهدیدکننده منابع آب مازندران میدانند و معتقدند مدیریت سنتی منابع آبی دیگر پاسخگوی شرایط جدید نیست.
*کشاورزی؛ هم فرصت و هم چالش
بخش کشاورزی ستون اصلی اقتصاد بسیاری از مناطق مازندران است. هزاران خانوار از طریق کشت برنج، مرکبات، محصولات باغی و دامداری امرار معاش میکنند. با این حال همین بخش بیشترین مصرف آب را نیز به خود اختصاص داده است.
روشهای سنتی آبیاری، هدررفت قابل توجه آب و نبود الگوی کشت متناسب با شرایط منابع آبی باعث شده فشار زیادی بر ذخایر موجود وارد شود. کارشناسان تأکید دارند که توسعه سامانههای نوین آبیاری، استفاده از فناوریهای جدید و اصلاح الگوی کشت میتواند نقش مهمی در کاهش مصرف آب داشته باشد.
*زنگ خطر برای نسلهای آینده
کاهش منابع آب تنها یک مشکل کشاورزی نیست. اگر سفرههای زیرزمینی آسیب ببینند، تأمین آب شرب شهرها و روستاها نیز با چالش مواجه خواهد شد. تجربه بسیاری از مناطق کشور نشان داده است که بیتوجهی به منابع آبی میتواند در مدت کوتاهی بحرانهای گستردهای ایجاد کند.
کارشناسان هشدار میدهند که افت منابع آب زیرزمینی معمولاً فرآیندی تدریجی است و زمانی که آثار آن به شکل گسترده نمایان شود، جبران خسارتها بسیار دشوار و گاه غیرممکن خواهد بود.
*تخریب جنگلها و اثر آن بر منابع آب
جنگلهای هیرکانی یکی از مهمترین سرمایههای طبیعی مازندران هستند. این جنگلها علاوه بر نقش زیستمحیطی، در حفظ منابع آب و تغذیه سفرههای زیرزمینی نیز تأثیر بسزایی دارند. تخریب پوشش جنگلی، تغییر کاربری اراضی و ساختوسازهای بیرویه باعث کاهش توان طبیعت در ذخیره و نگهداری آب شده است.
هر هکتار جنگل سالم میتواند حجم قابل توجهی از آب باران را در خود نگه دارد و به تدریج آن را وارد چرخه طبیعی کند. از بین رفتن این ظرفیت، خطر کمآبی را افزایش میدهد.
*ضرورت مدیریت یکپارچه منابع آب
متخصصان بر این باورند که مقابله با بحران آب نیازمند برنامهریزی جامع و همکاری همه دستگاهها است. جلوگیری از حفر چاههای غیرمجاز، کنترل برداشت از منابع زیرزمینی، لایروبی و احیای آببندانها، توسعه روشهای نوین آبیاری و فرهنگسازی در زمینه مصرف بهینه آب از جمله اقداماتی است که باید در اولویت قرار گیرد.
همچنین استفاده از ظرفیت دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی برای ارائه راهکارهای علمی میتواند به تصمیمگیریهای دقیقتر کمک کند.
*مسئولیت مشترک همه شهروندان
بحران آب موضوعی نیست که تنها به دولت یا کشاورزان مربوط باشد. تمامی شهروندان در حفظ منابع آبی نقش دارند. کاهش مصرف غیرضروری آب، جلوگیری از آلودگی منابع آبی و حمایت از برنامههای حفاظت محیط زیست میتواند در آینده استان مؤثر باشد.
تجربه کشورهای مختلف نشان داده است که موفقیت در مدیریت منابع آب بدون مشارکت عمومی امکانپذیر نیست. هر قطره آب که امروز صرفهجویی شود، میتواند بخشی از امنیت آبی فردا را تضمین کند.
*آیندهای که باید از امروز ساخت
مازندران هنوز با بحران غیرقابل بازگشت روبهرو نشده است، اما نشانههای هشداردهنده به وضوح دیده میشوند. کاهش ذخایر آب زیرزمینی، تغییرات اقلیمی، افزایش مصرف و تخریب منابع طبیعی، همگی زنگ خطری برای استانی هستند که سالها نماد سرسبزی و فراوانی آب بوده است.
هشدار رئیس سازمان جهاد کشاورزی مازندران را باید جدی گرفت. اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، استان سبز کشور ممکن است در دهههای آینده با مشکلاتی مواجه شود که امروز تنها در مناطق خشک و کویری مشاهده میشود. اکنون زمان تصمیمگیری، برنامهریزی و اقدام است؛ زیرا حفظ مازندران سرسبز، مسئولیتی است که بر دوش همه ما قرار دارد.
