کوزه گر از کوزه شکسته آب می‌خورد
کوزه گر از کوزه شکسته آب می‌خورد
سفالگری یکی از کهن‌ترین هنرهای دستی ایران به شمار می‌رود؛ هنری که ریشه در تاریخ و فرهنگ این سرزمین دارد و در بسیاری از استان‌ها به عنوان بخشی از هویت بومی شناخته می‌شود.

 

تیرنگ، رضا شریعتی :

سفالگری یکی از کهن‌ترین هنرهای دستی ایران به شمار می‌رود؛ هنری که ریشه در تاریخ و فرهنگ این سرزمین دارد و در بسیاری از استان‌ها به عنوان بخشی از هویت بومی شناخته می‌شود. استان مازندران نیز با پیشینه‌ای غنی در حوزه صنایع دستی، از دیرباز یکی از مراکز مهم تولید سفال بوده است. وجود خاک مناسب، دسترسی به منابع طبیعی و ذوق هنری مردم این منطقه سبب شده تا سفالگری در بسیاری از روستاها و شهرهای مازندران رونق پیدا کند و نسل به نسل منتقل شود.

سفالگری در مازندران بخشی از فرهنگ و سبک زندگی مردم این خطه محسوب می‌شود. در گذشته، بسیاری از ظروف مورد استفاده خانواده‌ها از سفال ساخته می‌شد. کوزه‌های نگهداری آب، خمره‌های ذخیره مواد غذایی، دیگ‌ها، کاسه‌ها و انواع ظروف مصرفی در کارگاه‌های سنتی تولید می‌شدند و نقش مهمی در زندگی روزمره مردم داشتند.

فرآیند تولید سفال با استخراج خاک مناسب آغاز می‌شود. سفالگران پس از آماده‌سازی خاک و حذف ناخالصی‌ها، آن را با آب ترکیب می‌کنند تا گل مورد نیاز برای ساخت ظروف به دست آید. سپس گل آماده‌شده روی چرخ سفالگری قرار می‌گیرد و هنرمند با مهارت و دقت، شکل دلخواه را به آن می‌دهد. این مرحله از حساس‌ترین بخش‌های کار است؛ زیرا کوچک‌ترین اشتباه می‌تواند موجب از بین رفتن اثر شود.

پس از شکل‌گیری اولیه، محصولات سفالی برای مدتی در فضای مناسب قرار می‌گیرند تا رطوبت آن‌ها کاهش یابد. سپس وارد مرحله پخت می‌شوند. در این مرحله، سفال‌ها در کوره‌های مخصوص قرار می‌گیرند و در دمای بالا حرارت می‌بینند تا استحکام لازم را پیدا کنند. برخی از آثار پس از پخت اولیه، لعاب‌کاری و دوباره در کوره قرار داده می‌شوند تا جلوه‌ای زیباتر و مقاومت بیشتری داشته باشند.

سفال مازندران به دلیل بهره‌گیری از طرح‌ها و نقش‌های الهام‌گرفته از طبیعت شمال، ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارد. بسیاری از هنرمندان از عناصر طبیعی مانند برگ، گل، پرندگان و مناظر بومی برای تزئین آثار خود استفاده می‌کنند. همین موضوع باعث شده محصولات سفالی این استان علاوه بر کاربرد مصرفی، ارزش هنری و تزئینی نیز داشته باشند.

با وجود قدمت و اهمیت این هنر، سفالگری مازندران در سال‌های اخیر با چالش‌های متعددی روبه‌رو شده است. گسترش استفاده از ظروف صنعتی و پلاستیکی، افزایش هزینه‌های تولید، کاهش تعداد استادکاران و کمبود نیروی جوان از جمله مهم‌ترین مشکلات فعالان این حوزه به شمار می‌رود. بسیاری از سفالگران معتقدند درآمد حاصل از این حرفه پاسخگوی هزینه‌های زندگی نیست و همین مسئله موجب کاهش علاقه نسل جدید به یادگیری این هنر شده است.

 

یک سفاگر چالوسی گفت: متاسفانه این هنر سنتی که نقش بسزایی در اقتصاد خانواده دارد، رو به فراموشی است.

“امیرعلی قنبری” اظهار داشت: بیش از 40 استادکار در زمینه تولید سفال در این منطقه فعالیت داشتند که اکنون بیشتر آنها یا زنده نیستند و یا دیگر فعالیت ندارند.

این هنرمند سفالگر یادآور شد: کلا، دوشان، نمکار، پیلک و دنگر ازجمله کالاهای سنتی بود که در گذشته با سفال تولید می شد.

قنبری ادامه داد: کالاهای سفال موجود در بازار، اصالت سفال را زیر سوال برده است زیرا بدون رنگ و لعاب وارد بازار می شود.

وی اظهار داشت : سفال یک هنر دستی سنتی است از این رو برای احیای آن باید از تجربیات قدیمیها در مراکز آموزشی و تولیدی استفاده شود.

وی ادامه داد: متاسفانه امروزه تعبیر و مفهوم هنر سفالگری تغییر یافته است.

“محمد قنبری” که بیش از 40 سال در این رشته فعالیت دارد، افزود : تمام ارزش تولید سفال به “گری” یا چرخش سفال با استفاده از چرخ مربوط است.

تراش، سمباده، تیغ و مشبک سازی از دیگر مراحل تولید کالاهای سفال است.

وی اظهار داشت: اکنون برخی از مراکز آموزشی بدون استفاده از چرخ و بر روی یک میز، کالاهای سفالی تولید می کنند که با شکل اولیه سفال متفاوت است.

قنبری تاکید کرد: بازیابی جایگاه سفال نیازمند حفظ “تیپ سفالسازی” است و نباید با حجم سازی یا گل بازی اشتباه شود.

این تولیدکننده سفال ادامه داد: خاک رس پس از شست و شو و ورز دادن بوسیله دستگاه مخصوص جداسازی ماسه (اکسترودر) برای ساخت سفال آماده می شود و کالای سفالی باید سه الی چهار روز در کوره پخته شود.

به گفته قنبری، متاسفانه برخی مدرسان مراکز آموزش سفال، خود آموزش کافی ندارند که این امر، آینده هنر سفال را با چالش روبرو می کند.

وی خواستار بازنگری در شیوه و متون آموزشی برای حفظ و رونق دوباره صنعت سفالگری در منطقه شد.

این هنرمند با اشاره به کاربرد متنوع سفال در صنایع مختلف اضافه کرد: تدوین برنامه هدفمند برای رفع موانع توسعه این هنر ضرورت است.

بر اساس آمار‌های موجود ۲۵۶ رشته صنایع دستی در کشور وجود دارند که از این تعداد ۸۷ رشته در استان مازندران فعال است و هنرمندان در این عرصه فعالیت می‌کنند. در حال حاضر بیش از ۵۰۰ فروشگاه، تولیدات صنایع دستی را در مازندران عرضه کرده و به فروش می‌رسانند.

 

به گفته حسین ایزدی مدیرکل میراث فرهنگی‌مازندران تعداد هنرمندان صنایع دستی دارای پروانه تولید از اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری مازندران ۱۲ هزار نفر است که از این تعداد حدود ۸۰۰۰ نفر فعال و در این عرصه اشتغال دارند و مابقی، صنایع دستی را به‌عنوان شغل ثانویه دنبال می‌کنند.

 

کارشناسان صنایع دستی بر این باورند که توسعه گردشگری می‌تواند نقش مهمی در احیای سفالگری مازندران ایفا کند. گردشگران داخلی و خارجی معمولاً علاقه زیادی به خرید محصولات بومی و دست‌ساز دارند و ایجاد بازارهای دائمی فروش می‌تواند فرصت مناسبی برای معرفی این هنر فراهم کند. همچنین برگزاری نمایشگاه‌ها، جشنواره‌های تخصصی و دوره‌های آموزشی می‌تواند به حفظ و گسترش این میراث فرهنگی کمک کند.

امروزه برخی هنرمندان جوان تلاش می‌کنند با تلفیق طرح‌های سنتی و نیازهای روز بازار، محصولات جدیدی تولید کنند. ساخت ظروف مدرن، المان‌های تزئینی و محصولات کاربردی متناسب با سلیقه نسل جدید از جمله اقداماتی است که می‌تواند بازار سفال را رونق ببخشد. استفاده از فضای مجازی و فروش اینترنتی نیز فرصت تازه‌ای برای معرفی آثار سفالگران مازندران به مشتریان سراسر کشور ایجاد کرده است.

سفالگری در مازندران نمادی از پیوند انسان با طبیعت است. هنری که از دل خاک متولد می‌شود، با دستان هنرمند شکل می‌گیرد و در آتش به استحکام می‌رسد. هر قطعه سفال در واقع بخشی از فرهنگ، تاریخ و هویت مردم این سرزمین را در خود جای داده است. حفظ این هنر پاسداری از میراثی ارزشمند است که قرن‌ها در زندگی مردم شمال ایران جریان داشته است.

اگرچه سفالگری مازندران امروز با مشکلات مختلفی مواجه است، اما همچنان امید به آینده این هنر زنده است. حمایت نهادهای فرهنگی، توسعه بازار فروش، آموزش نسل جوان و توجه بیشتر به صنایع دستی می‌تواند زمینه تداوم فعالیت سفالگران را فراهم کند. هنر سفالگری مازندران همچنان ظرفیت آن را دارد که به عنوان یکی از شاخص‌ترین نمادهای فرهنگی استان بدرخشد و جایگاه شایسته خود را در عرصه ملی و بین‌المللی حفظ کند.