سایه تهدید بر سر جنگل های مازندران
سایه تهدید بر سر جنگل های مازندران
جنگل‌های هیرکانی به عنوان یکی از ارزشمندترین میراث‌های طبیعی ایران و جهان، نوار سبزی را در امتداد سواحل دریای خزر پوشانده‌اند. این جنگل‌ها که قدمت آنها به ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال پیش بازمی‌گردد، یادگاری از دوران سوم زمین‌شناسی و یکی از معدود بازمانده‌های اکوسیستم‌های معتدل باستانی در جهان محسوب می‌شوند

تیرنگ:

جنگل‌های هیرکانی به عنوان یکی از ارزشمندترین میراث‌های طبیعی ایران و جهان، نوار سبزی را در امتداد سواحل دریای خزر پوشانده‌اند. این جنگل‌ها که قدمت آنها به ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال پیش بازمی‌گردد، یادگاری از دوران سوم زمین‌شناسی و یکی از معدود بازمانده‌های اکوسیستم‌های معتدل باستانی در جهان محسوب می‌شوند . با وجود ثبت جهانی این میراث کهن همچنان با تهدیدات جدی روبروست و وضعیت حفاظتی آن با «نگرانی قابل‌توجه» ارزیابی شده است .

✓ اهمیت و موقعیت جنگل‌های هیرکانی

 

جنگل‌های هیرکانی که در استان‌های گیلان، مازندران و گلستان گسترده شده‌اند، با وجود پوشش تنها ۷ درصد از مساحت ایران، میزبان ۴۴ درصد از گونه‌های گیاهی کشور هستند . این تنوع زیستی شگفت‌انگیز، همراه با وجود گونه‌های شاخصی از حیوانات، ارزش حفاظتی این منطقه را دوچندان کرده است . با این حال، سابقه طولانی حضور انسان و بهره‌برداری‌های متعدد، وضعیت کنونی این جنگل‌ها را شکننده ساخته و آنها را در ردیف اکوسیستم‌های نیازمند مدیریت فوری و هماهنگ قرار داده است .

 

✓ چالش‌های اصلی پیش روی حفاظت

 

آخرین پژوهش‌های علمی تصویری روشن از فشارهای وارده بر این جنگل‌ها ارائه می‌دهند. چهار چالش کلیدی این جنگل ها موارد زیر است:

 

1. چرای بی‌رویه دام: حضور دام در جنگل‌ها با ۶۴ درصد شیوع گزارش شده و ۲۳ درصد از مناطق مورد مطالعه نیز چرای شدید داشته‌اند که زادآوری طبیعی درختان را با خطر جدی روبرو کرده است .

2. قطع غیرمجاز درختان: با وجود ممنوعیت قانونی، ۱۵ درصد از سایت‌های مورد بررسی شاهد قطع غیرمجاز درختان بوده‌اند . تحقیقات نشان داده که ثبت جهانی نیز تفاوت معناداری در کاهش قاچاق چوب ایجاد نکرده است .

3. کاهش زادآوری طبیعی: مطالعه سه دوره نشان داده که تراکم زادآوری، به‌ویژه در مراحل نهال و قطور، در هر دو منطقه ثبت‌شده و ثبت‌نشده در فهرست جهانی، به‌طور قابل‌توجهی کاهش یافته است .

4. خطر آتش‌سوزی: آتش‌سوزی در جنگل‌ها که بیش از ۹۰ درصد آن ناشی از عامل انسانی است، به عنوان یکی دیگر از تهدیدات جدی مطرح است . این پدیده با خشکسالی‌های طولانی‌مدت تشدید می‌شود و خسارت‌های جبران‌ناپذیری به اکوسیستم وارد می‌آورد .

 

✓راهکارهای علمی و اجرایی برای حفاظت پایدار

 

پژوهشگران و کارشناسان، راهکارهای متعددی را برای حفاظت مؤثر از جنگل‌های هیرکانی ارائه کرده‌اند که در چند محور کلی قابل دسته‌بندی است:

 

۱. تقویت نظام مدیریت و نظارت یکپارچه یکی از اولویت‌های اصلی، تکمیل و اجرای طرح مدیریت یکپارچه است که در حال توسعه است . همچنین راه‌اندازی یک پایگاه داده فرامرزی برای ثبت لحظه‌ای داده‌های اکولوژیک توسط مقامات ایرانی و آذربایجانی، گام مهمی در ارتقای نظام پایش است . طرح مدیریت پایدار جنگل‌های هیرکانی که توسط سازمان محیط زیست در حال اجراست .

 

۲. توانمندسازی و مشارکت جوامع محلی همکاری با جوامع محلی به عنوان مؤثرترین راهکار در کاهش فعالیت‌های غیرمجاز شناخته شده است. در بسیاری از نقاط، همکاری با روستاییان و شوراهای اسلامی در قالب گشت‌های مشارکتی، نقش چشمگیری در کاهش چرای غیرمجاز و شکار داشته است . آموزش جوامع محلی، ارتقای درآمد بهره‌برداران سنتی از طریق جایگزین‌های پایدار و مشارکت دامداران جنگل‌نشین در طرح‌های حفاظت و احیاء از راهبردهای کلیدی مدیریت پایدار است .

 

۳. توسعه جایگزین‌های اقتصادی و کاهش فشار بر جنگل سیاست «تنفس بهره‌برداری» (ممنوعیت بهره‌برداری تجاری از جنگل‌های شمال) از اواسط دهه ۱۳۹۰ اجرایی شده و به یک قانون ملی تبدیل گشته است . اما این سیاست نیازمند راهکارهای جایگزین برای تأمین نیازهای اقتصادی است. از جمله این راهکارها می‌توان به توسعه زراعت چوب با مشارکت مردم، استفاده از محصولات غیرچوبی با رعایت اصول پایدار، و ترویج گردشگری پایدار با تمرکز بر توانمندسازی روستاها اشاره کرد .

 

۴. اقدامات زیرساختی و اصلاح پوشش گیاهی بر اساس توصیه‌های کارشناسی، اجرای طرح‌های جنگل‌داری بر اساس معیارهای پایداری، حفظ رویشگاه‌های گونه‌های خاص و احیای قطعات تخریب‌شده از اولویت‌های جدی است .

 

✓سخن پایانی

 

جنگل‌های هیرکانی گنجینه‌ای بی‌بدیل هستند که بقای آنها در گرو اتخاذ راهبردی جامع و چندوجهی است. تجربه سه دهه اخیر نشان داده که صرفاً ثبت جهانی یا وضع قوانین محدودکننده کافی نیست، بلکه حفاظت مؤثر نیازمند ترکیب تقویت قوانین، مشارکت مردم، ایجاد مشوق‌های اقتصادی پایدار، پایش علمی مستمر و اقدامات عملی برای کاهش فشار بر اکوسیستم است. برنامه‌های جدید سازمان محیط زیست و همکاری‌های بین‌المللی، نشانه‌هایی از عزم جدی برای حفاظت از این میراث ارزشمند است، اما موفقیت نهایی به همت همه ذی‌نفعان و نگاه بلندمدت به توسعه پایدار بستگی دارد.