یاسر زندی:
نرخ باروری ۱.۰۱ فرزند در مازندران، کاهش بیش از ۵۲ درصدی موالید طی یک دهه و افزایش شتابان سهم سالمندان، زنگ خطری جدی برای آینده استان است؛ از همین رو پویش مردمی «جان ایران» و اقدامات دانشگاه علوم پزشکی مازندران را باید پاسخی بهموقع و راهبردی به مسئله جمعیت و نمونهای روشن از حکمرانی مشارکتی برای صیانت از آینده اجتماعی، اقتصادی و انسانی ایران دانست.
پویش «جان ایران» را میتوان از منظر حکمرانی، تلاشی برای تبدیل یک مسئله جمعیتی به یک مسئله عمومی، اجتماعی و مشارکتی دانست؛ یعنی خروج موضوع فرزندآوری از سطح صرفاً اداری و تبدیل آن به یک دستورکار ملی با حضور مردم، خانوادهها، پزشکان، خیرین، رسانهها و نهادهای خدمترسان.
اهمیت این رویکرد زمانی روشنتر میشود که بدانیم نرخ باروری کل، بهعنوان یکی از شاخصهای اصلی پایداری جمعیت، در سطح جایگزینی باید حدود ۲.۱ فرزند به ازای هر زن باشد؛ درحالیکه بر اساس دادهها، نرخ باروری کل کشور در سال ۱۴۰۲ حدود ۱.۶۵ و در استان مازندران حدود ۱.۰۱ بوده است. این عدد برای مازندران به معنای آن است که هر دو والد، بهطور متوسط فقط یک فرزند جایگزین دارند و در افق ۲۰ تا ۲۵ سال آینده، ظرفیت تشکیل خانوادههای جدید بهشدت کاهش مییابد.
از این منظر، «جان ایران» فقط یک پویش تبلیغی نیست، بلکه تلاشی برای فعالسازی سرمایه اجتماعی در برابر یک مسئله ساختاری است؛ مسئلهای که اگر با حکمرانی هوشمند، دادهمحور و بینبخشی مدیریت نشود، پیامدهای آن در بازار کار، نظام سلامت، صندوقهای بازنشستگی، مراقبت سالمندی و پویایی اجتماعی بروز خواهد کرد.
استان مازندران بهدلیل قرار گرفتن در زمره استانهای دارای پایینترین نرخ باروری، یکی از نقاط حساس حکمرانی جمعیت در کشور است. برآورد میشود، جمعیت استان از ۳,۲۸۳,۵۸۲ نفر در سال ۱۳۹۵ به حدود ۳,۴۰۴,۴۶۶ نفر در سال ۱۴۰۴ رسیده، اما همزمان سهم سالمندان از ۱۱.۴ درصد به ۱۷.۳ درصد افزایش یافته و پیشبینی میشود که در سال ۱۴۱۰ به حدود ۲۱.۱ درصد برسد. این یعنی مسئله اصلی استان صرفاً «تعداد جمعیت» نیست، بلکه «ساختار سنی جمعیت» است.
کاهش موالید نیز هشداردهنده است؛ تعداد تولدها از ۴۶,۲۹۴ مورد در سال ۱۳۹۳ به ۲۱,۹۶۱ مورد در سال ۱۴۰۴ رسیده؛ یعنی کاهش ۲۴,۳۳۳ تولد، معادل ۵۲.۶ درصد. همچنین موالید سال ۱۴۰۴ نسبت به سال ۱۴۰۳ حدود ۲,۷۷۲ مورد، معادل ۱۱.۲ درصد کاهش داشته، که بیشترین افت پنج سال اخیر بوده است. بنابراین حمایت از پویشهایی مانند «جان ایران» در مازندران، حمایت از یک ضرورت حکمرانی آیندهنگر است؛ ضرورتی که با هدف حفظ تعادل نسلی، تقویت نهاد خانواده و کاهش فشارهای آتی بر نظامهای رفاهی و سلامت دنبال میشود.
اقدامات دانشگاه علوم پزشکی مازندران در این زمینه، از منظر حکمرانی سلامت، واجد چند ویژگی مثبت است: نخست، تدوین برنامه راهبردی و عملیاتی افزایش موالید؛ دوم، تمرکز همزمان بر اقناعسازی، آموزش، مشاوره، پیشگیری از سقط، درمان ناباروری، خدمات پیش از بارداری و حمایت از مادران؛ و سوم، تلاش برای اتصال خدمات سلامت به سیاستهای جمعیتی. برای نمونه، در حوزه آموزش هنگام ازدواج، ۱۷ شهرستان دارای مرکز فعال هستند و ۱۶۹ مربی در موضوعاتی مانند سلامت جنسی و باروری، فرزندآوری، مهارتهای زندگی، حقوق، اخلاق و احکام فعالیت دارند.
در سال گذشته، ۱۲,۳۳۶ زوج در ۶,۱۲۴ کلاس شرکت کردهاند. همچنین در سال ۱۴۰۴، برای ۳۴۱,۱۱۲ نفر ارزیابی مشاوره فرزندآوری انجام شده و ۲۴۸,۶۷۰ نفر واجد شرایط، مشاوره تکمیلی دریافت کردهاند.
این اعداد نشان میدهد دانشگاه صرفاً در سطح شعار باقی نمانده، بلکه شبکه ارائه خدمت را فعال کرده و جمعیت هدف را شناسایی و پوشش داده است. از منظر حکمرانی، این نقطه قوت مهمی است؛ زیرا سیاست جمعیتی زمانی اثربخش میشود که از سطح قانون و بخشنامه به سطح «خدمت قابل دسترس» برای خانوادهها برسد.
در حوزه ناباروری، پیشگیری از سقط و مراقبتهای بارداری نیز اقدامات دانشگاه علوم پزشکی مازندران قابل توجه است. بیش از ۵۴۳,۴۰۰ زوج در استان غربالگری ناباروری شدهاند که حدود ۱۴,۸۴۰ زوج نابارور شناسایی شده و با مداخلات انجامشده، ۱,۷۵۸ بارداری و ۱,۴۵۲ تولد ثبت شده است. در سال ۱۴۰۴ نیز بیش از ۲۸۷,۴۹۸ زوج غربالگری شدهاند و ۶,۰۳۷ زوج نابارور، معادل ۲.۱ درصد، شناسایی شدهاند.
توسعه مراکز درمان ناباروری، راهاندازی شیفت عصر مرکز کوثر، تجهیز مراکز خاتم بهشهر و نوشهر و هزینهکرد ۱۵.۵ میلیارد تومان برای توسعه این مراکز، نشاندهنده جهتگیری درست به سمت دسترسی عادلانهتر به خدمات تخصصی است. در حوزه پیشگیری از سقط نیز راهاندازی ۲۶ مرکز «نفس» در ۲۰ شهرستان، آموزش ۱۱۴,۱۶۷ نفر، برگزاری بیش از ۱۰۲ کارگاه آموزشی و مشاوره تخصصی با ۹۴۹ مادر باردار دارای قصد سقط، که به انصراف ۳۰۳ نفر و تولد ۱۹۴ نوزاد منجر شده، نشانه آن است که سیاست جمعیتی وقتی با مشاوره، حمایت، مداخله بهموقع و پیگیری انسانی همراه شود، میتواند نتیجه ملموس داشته باشد.
افزون بر این، مراقبت پیش از بارداری برای ۱۳۴,۲۶۹ نفر توسط ماما و ۷۷,۳۳۴ نفر توسط پزشک، مراقبت بارداری برای ۲۳,۹۹۷ نفر توسط ماما و ۱۵,۵۱۹ نفر توسط پزشک، و انجام ۴,۹۵۰ زایمان طبیعی رایگان، نشان میدهد ظرفیت نظام سلامت استان در خدمت یک هدف جمعیتی فعال شده است.
جمعبندی آنکه پویش «جان ایران» و اقدامات دانشگاه علوم پزشکی مازندران را باید در قالب یک الگوی حکمرانی مشارکتی، پیشگیرانه و دادهمحور تحلیل کرد؛ الگویی که در آن مردم، خانوادهها، نظام سلامت، نهادهای حمایتی و ظرفیتهای محلی در کنار هم قرار میگیرند. با این حال، برای افزایش اثربخشی، چند پیشنهاد قابل طرح است:
نخست، ایجاد داشبورد استانی جوانی جمعیت با شاخصهای بهروز مانند نرخ باروری، ازدواج، طلاق، ناباروری، سقط، فاصله ازدواج تا فرزند اول و پوشش خدمات؛
دوم، تمرکز ویژه بر تسهیل ازدواج، زیرا در استان حدود ۲۳۰ هزار پسر ۲۰ تا ۴۵ ساله و ۲۰۲ هزار دختر ۱۵ تا ۴۰ ساله مجرد وجود دارد [جمعیت تحت پوشش دانشگاه علوم پزشکی مازندران] و حتی ازدواج ۱۰ درصد آنان میتواند ظرفیت حدود ۲۰ هزار تولد بالقوه ایجاد کند؛
سوم، پیوند دادن پویش «جان ایران» با بستههای واقعی حمایت محلی، از جمله مشاوره رایگان، حمایت از درمان ناباروری، مهدکودک ادارات، اتاق مادر و کودک، حمایت از مادران شاغل و پوشش بیمهای؛
چهارم، استفاده از شبکه معتمدین محلی، دانشگاهها، مدارس، رسانههای استانی و سازمانهای مردمنهاد برای تغییر نگرش عمومی نسبت به ازدواج و فرزندآوری؛ و
پنجم، ارزیابی مستمر اثربخشی برنامهها تا روشن شود کدام مداخلات بیشترین اثر را بر تولد سالم، ازدواج پایدار و کاهش سقط دارند.
در مجموع، مازندران بهدلیل وضعیت خاص جمعیتی خود نیازمند مداخلهای فوری، هماهنگ و پایدار است و پویش «جان ایران» اگر با خدمات دقیق، حمایت اقتصادی و حکمرانی بینبخشی همراه شود، میتواند به یکی از موتورهای امیدآفرین جوانی جمعیت در استان تبدیل گردد. تداوم این رویکرد، نه یک راهبرد کوتاهمدت، بلکه پیششرط تحقق تمدن نوین اسلامی و تضمین قدرت نرم و سخت ایران در دهههای آینده است
