تیرنگ، الهام دهقان:
گوزن زرد ایرانی یکی از ارزشمندترین و نادرترین گونههای حیات وحش کشور به شمار میرود که نام آن با تلاشهای حفاظتی محیط زیست ایران گره خورده است. این گونه که روزگاری در بخش وسیعی از جنگلها و بیشهزارهای غرب و جنوب غرب کشور زیست میکرد، به دلیل شکار بیرویه، تخریب زیستگاهها و فشارهای انسانی تا آستانه انقراض پیش رفت؛ به گونهای که در دهههای گذشته بسیاری تصور میکردند نسل آن در طبیعت ایران منقرض شده است.
با این حال کشف چند رأس گوزن زرد در مناطق جنوب غربی کشور، سرآغاز برنامههای حفاظتی گستردهای شد که توانست این گونه را از خطر نابودی کامل نجات دهد. در ادامه، مراکز تکثیر و نگهداری متعددی در کشور ایجاد شد و پناهگاه حیات وحش دشتناز در مازندران به یکی از مهمترین زیستگاهها و مراکز حفاظت از این گونه تبدیل شد.
گوزن زرد ایرانی با جثهای متوسط، رنگ بدن زرد مایل به قهوهای و لکههای سفید روی پهلوها شناخته میشود. نرها دارای شاخهای منشعب و زیبایی هستند که هر سال پس از ریزش، دوباره رشد میکنند. این گونه بیشتر در جنگلهای نیمهانبوه، بیشهزارها و مناطق دارای منابع آبی زندگی میکند و از گیاهان، علفها، برگها و جوانه درختان تغذیه میکند.
کارشناسان معتقدند حفظ پوشش گیاهی و سلامت اکوسیستم جنگلی، نقش تعیینکنندهای در بقای گوزن زرد دارد. از این رو هرگونه اقدام برای احیای جنگلهای هیرکانی و افزایش تنوع گیاهی، به طور مستقیم به بهبود شرایط زیستی این گونه کمک میکند. پناهگاه حیات وحش دشتناز نیز به واسطه برخورداری از پوشش گیاهی مناسب و برنامههای حفاظتی مستمر، سالهاست به عنوان یکی از مهمترین مراکز نگهداری و تکثیر گوزن زرد ایرانی شناخته میشود.
متخصصان محیط زیست بر این باورند که موفقیت طرحهای احیای جنگل در دشتناز تنها به معنای بازگشت گونههای گیاهی نیست، بلکه تقویت زنجیره حیات در کل اکوسیستم را به همراه دارد. در چنین شرایطی، گوزن زرد ایرانی به عنوان یکی از شاخصترین گونههای جانوری منطقه، از افزایش منابع غذایی، بهبود کیفیت زیستگاه و پایداری بیشتر محیط بهرهمند خواهد شد.
امروزه گوزن زرد ایرانی نمادی از موفقیت برنامههای حفاظتی کشور محسوب میشود. بقای این گونه ارزشمند وابسته به تداوم حفاظت از زیستگاههای طبیعی، مقابله با تخریب جنگلها و اجرای طرحهای علمی احیای اکوسیستم است؛ اقداماتی که میتواند آیندهای امنتر برای این میراث طبیعی ایران رقم بزند.
در راستای صیانت از ذخیرهگاههای ارزشمند هیرکانی، پیشران «کنترل بیماری ذغالی بلوط و احیای پهنه جنگلی پناهگاه حیات وحش دشتناز» مورد بازدید و ارزیابی میدانی قرار گرفت.
دکتر محمد رضا کاوسی، متخصص پاتولوژی جنگل، عضو هیئت علمی دانشگاه و مجری طرح، در جریان این بازدید گفت که پس از کنترل موفق کانونهای بیماری ذغالی بلوط با بهرهگیری از روشهای نوین، برای اولین بار در ایران، ریشهدار نمودن شاخههای جوان درختانی نظیر “گلابی وحشی” و سایر گونههای بومی بر روی خودِ درختان سرپا (پایههای مادری) انجام شد.
وی ادامه داد : این اقدام گامی بلند و حیاتی برای احیای سریع درختانی محسوب میشود که فاقد زادآوری طبیعی بوده یا در معرض خطر انقراض قرار داشتند.
این مقام مسوول، با اشاره به نتایج چشمگیر بازسازی اکوسیستم افزود: «انتخاب بذور از پایههای مقاوم بلوط و تولید نهالهای اصلاحشده، در کنار اجرای عملیات دقیق زهکشی در نقاط بحرانی، منجر به زادآوری خیرهکننده گونههای چوبی و علفی در سطح عرصه شده است که نشان از بازگشت حیات، پویایی و سلامت کامل به این محیط طبیعی ارزشمند دارد.
✓سخن پایانی
دستاوردهای به دست آمده در پناهگاه حیات وحش دشتناز به کنترل یک بیماری جنگلی یا احیای چند گونه گیاهی محدود نمیشود. آنچه امروز در این عرصه ارزشمند هیرکانی در حال وقوع است، بازسازی تدریجی چرخه حیات در یکی از مهمترین زیستگاههای طبیعی کشور است؛ زیستگاهی که علاوه بر گونههای گیاهی کمنظیر، مأمن یکی از ارزشمندترین گونههای جانوری ایران یعنی گوزن زرد ایرانی نیز به شمار میرود.
کارشناسان معتقدند سلامت جنگل و بقای حیات وحش رابطهای ناگسستنی با یکدیگر دارند. هر درختی که احیا میشود، هر گونه گیاهی که دوباره فرصت رشد پیدا میکند و هر بخش از اکوسیستم که به تعادل بازمیگردد، در حقیقت گامی در جهت حفظ زیستگاه جانورانی است که بقای آنها به سلامت این عرصهها وابسته است. از این منظر، موفقیت طرح کنترل بیماری ذغالی بلوط و احیای پوشش گیاهی دشتناز را میتوان موفقیتی برای حفاظت از گوزن زرد ایرانی نیز دانست.
پناهگاه حیات وحش دشتناز امروز نمونهای موفق از پیوند دانش، پژوهش و مدیریت محیط زیست به شمار میرود؛ الگویی که نشان میدهد با برنامهریزی علمی و استمرار اقدامات حفاظتی میتوان حتی اکوسیستمهای آسیبدیده را به مسیر پویایی و بازسازی بازگرداند. نشانههای زادآوری گونههای گیاهی، افزایش تنوع زیستی و بهبود شرایط زیستگاهی، همگی از بازگشت تدریجی حیات به این منطقه حکایت دارد.
با این حال، حفاظت از این دستاوردها نیازمند تداوم حمایتها، اجرای طرحهای پژوهشی و مراقبت مستمر از ذخیرهگاههای هیرکانی است. دشتناز و گوزنهای زرد آن یادآور این واقعیت هستند که حفاظت از طبیعت تنها یک مسئولیت زیستمحیطی نیست، بلکه سرمایهگذاری برای آینده نسلهایی است که حق دارند از میراث طبیعی ایران بهرهمند شوند. امروز در دل جنگلهای دشتناز، طبیعت بار دیگر فرصتی برای زندگی یافته است؛ فرصتی که حفظ آن نیازمند عزم و توجه همگانی خواهد بود.
