تیرنگ:
دریای خزر، بزرگترین پهنه آبی بسته جهان، علاوه بر اهمیت اقتصادی و ژئوپلیتیکی، زیستگاه گونههای ارزشمند و منحصر به فردی است که بقای آنها به سلامت اکوسیستم این دریا گره خورده است. در میان این گونهها، فوک خزری جایگاهی ویژه دارد؛ پستانداری که تنها گونه پستاندار دریای خزر محسوب میشود و به عنوان یکی از شاخصترین نمادهای حیات وحش این پهنه آبی شناخته میشود. با این حال، طی سالهای اخیر گزارشهای متعدد از کاهش جمعیت و افزایش تلفات این گونه، نگرانیهای فراوانی را در میان کارشناسان محیط زیست، پژوهشگران و دوستداران طبیعت ایجاد کرده است.
فوک خزری که نام آن در فهرست قرمز اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت در میان گونههای در خطر انقراض قرار گرفته، با تهدیدهای متعددی از جمله آلودگیهای زیستمحیطی، کاهش منابع غذایی، گرفتار شدن در تورهای صیادی، تغییرات اقلیمی و تخریب زیستگاههای طبیعی مواجه است. هر مورد تلف شدن این گونه ارزشمند، نشانهای از فشارهای فزایندهای است که بر اکوسیستم دریای خزر وارد میشود.
سواحل شمالی ایران در سالهای اخیر بارها شاهد مشاهده لاشه فوکهای خزری بودهاند؛ رخدادی که همواره زنگ خطری برای وضعیت سلامت این گونه و شرایط زیستی دریای خزر به شمار آمده است. کارشناسان معتقدند بررسی دقیق علت مرگ این حیوانات میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره تهدیدهای موجود و روند تغییرات اکولوژیکی منطقه ارائه دهد. با این حال، در بسیاری از موارد به دلیل گذشت زمان طولانی از تلف شدن حیوان و فساد شدید لاشه، امکان انجام مطالعات تخصصی و کالبدگشایی علمی فراهم نمیشود.
در چنین شرایطی، پایش مستمر سواحل، افزایش مشارکت مردمی و تقویت شبکههای دیدهبانی محیط زیست نقش مهمی در شناسایی سریع موارد تلفات و انجام اقدامات کارشناسی دارد. اطلاعرسانی به موقع از سوی شهروندان، صیادان و فعالان محلی میتواند به جمعآوری دادههای دقیقتر و بررسی بهتر عوامل تهدیدکننده کمک کند.
اکنون با ثبت موارد جدید تلفات در سواحل مازندران، بار دیگر توجهها به وضعیت فوک خزری و ضرورت حفاظت از این گونه جلب شده است؛ گونهای که بقای آن برای حفظ تعادل اکولوژیک این اکوسیستم ارزشمند اهمیت حیاتی دارد.
معاون محیط زیست طبیعی مازندران از ثبت ۱۲ قلاده فوک تلف شده در سواحل استان از ابتدای سال جاری خبر داد و گفت: لاشه چهار قلاده به تازگی کشف شد.
روحاله اسماعیلی در تشریح آخرین وضعیت لاشههای فوک خزری در سواحل استان اظهار کرد: با احتساب لاشههای مشاهده شده در سواحل بابلسر و میانکاله، مجموع تلفات ثبتشده فوک در سواحل مازندران از ابتدای سال جاری تاکنون به ۱۲ قلاده رسیده است.
وی افزود: کارشناسان اعزامی به محل تأیید کردهاند که به دلیل گذشت زمان طولانی از مرگ این چهار قلاده، لاشهها در مرحله پیشرفته فساد قرار داشتند. به همین دلیل امکان کالبدگشایی و نمونهبرداری علمی وجود نداشت و با رعایت پروتکلهای بهداشتی، لاشهها دفن شدند.
اسماعیلی با اشاره به تداوم پایشهای ساحلی در استان خاطرنشان کرد: شبکه دیدهبانی محیط زیست در تمامی سواحل فعال است. از شهروندان و صیادان درخواست میشود در صورت مشاهده هرگونه فوک تلفشده یا بیمار، مراتب را از طریق سامانه ۱۵۴۰ اطلاعدهی کنند تا اقدامات لازم در سریعترین زمان انجام شود.
گفتنی است فوک خزری تنها پستاندار دریای خزر و یکی از گونههای در خطر انقراض در فهرست قرمز اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) به شمار میرود. حفظ بقای این گونه و پایش سلامت جمعیت آن از اولویتهای اصلی سازمان حفاظت محیط زیست در حوزه دریای خزر است
✓سخن پایانی
افزایش موارد ثبتشده تلفات فوک خزری در سواحل مازندران، بار دیگر ضرورت توجه جدی به وضعیت این گونه در معرض خطر را یادآوری میکند. اگرچه هر مورد مشاهده لاشه میتواند بخشی از چرخه طبیعی مرگ و میر حیات وحش باشد، اما تداوم این روند و ثبت تلفات متعدد در بازههای زمانی کوتاه، نیازمند بررسیهای دقیقتر و اقدامات حفاظتی گستردهتر است. فوک خزری به عنوان تنها پستاندار دریای خزر، نقشی مهم در زنجیره غذایی و تعادل زیستی این اکوسیستم ایفا میکند و کاهش جمعیت آن میتواند پیامدهایی فراتر از یک گونه منفرد داشته باشد.
کارشناسان محیط زیست بر این باورند که حفاظت مؤثر از فوک خزری تنها با مشارکت یک نهاد یا یک کشور امکانپذیر نیست. دریای خزر میان چند کشور مشترک است و بقای گونههای آن نیز به همکاریهای منطقهای وابسته است. مقابله با آلودگیهای دریایی، مدیریت پایدار ذخایر آبزی، کاهش تهدیدهای ناشی از فعالیتهای انسانی و توسعه برنامههای تحقیقاتی مشترک از جمله اقداماتی است که میتواند به بهبود وضعیت این گونه کمک کند.
در کنار اقدامات تخصصی، نقش مردم نیز در این مسیر بسیار مهم است. گزارش سریع مشاهده فوکهای بیمار، زخمی یا تلفشده، همکاری صیادان با نهادهای محیط زیستی و افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت فوک خزری میتواند در حفاظت از این گونه تأثیرگذار باشد. تجربه بسیاری از کشورها نشان داده است که حفاظت موفق از گونههای در معرض خطر، بدون مشارکت جوامع محلی و شهروندان امکانپذیر نیست.
از سوی دیگر، ثبت و تحلیل دقیق اطلاعات مربوط به تلفات، میتواند زمینه را برای شناسایی الگوهای تهدید و تدوین برنامههای حفاظتی کارآمدتر فراهم کند. هر لاشهای که در سواحل مشاهده میشود، در واقع بخشی از پازل بزرگتری است که وضعیت سلامت اکولوژیک دریای خزر را به تصویر میکشد. از همین رو، تقویت امکانات پایش، تجهیز گروههای تخصصی و افزایش ظرفیت مراکز تحقیقاتی باید در اولویت قرار گیرد.
آنچه امروز در سواحل مازندران مشاهده میشود، هشداری درباره سرنوشت یکی از ارزشمندترین گونههای جانوری منطقه است. آینده فوک خزری به تصمیمها و اقداماتی بستگی دارد که امروز برای حفاظت از زیستگاهها، کاهش تهدیدها و ارتقای فرهنگ حفاظت از محیط زیست اتخاذ میشود. حفظ این گونه، در حقیقت حفاظت از بخشی از هویت طبیعی دریای خزر و میراث مشترک نسلهای آینده است؛ میراثی که از دست رفتن آن، خسارتی جبرانناپذیر برای طبیعت منطقه خواهد بود.
