تیرنگ، رقیه سعیدی نژاد
استان مازندران با ترکیبی از کشاورزی پویا، کسبوکارهای خرد خانوادگی، گردشگری، صنایع تبدیلی و بازارهای محلی، یکی از نمونههای مناسب برای مطالعه اقتصاد محلی و تابآوری اقتصادی است. در سالهای اخیر، بسیاری از مفاهیمی که در سطح ملی درباره «اقتصاد مقاومتی» مطرح شده، در زندگی روزمره مردم این استان به شکلهای گوناگون قابل مشاهده است؛ البته نه الزاماً بهصورت مفاهیم نظری، بلکه بهعنوان رفتارهای اقتصادی طبیعی برای سازگاری با شرایط. این گزارش حاصل گفتوگوهای میدانی با گروهی متنوع از مردم از جمله زنان فعال اقتصادی، فروشندگان محلی، کشاورزان، صاحبان مشاغل کوچک، دانشجویان و خانوادهها در شهرهای ساری، بابل، قائمشهر، نوشهر و روستاهای اطراف آنها است که در ذیل آمده است.
*برداشت مردم از «اقتصاد مقاومتی» در شرایط فعلی
برای بسیاری از افراد، اقتصاد مقاومتی یک مفهوم انتزاعی نیست بلکه نوعی رفتار معیشتی روزمره است. در نگاه مردمی، این مفهوم بیشتر به معنای:
علیمردانی استاد دانشگاه به این مفهوم پاسخ می دهد اقتصاد مقاومتی در مازندران بی آنکه تفهیم نظری شود کاربرد عملی دارد در زندگی این مردمان موارد زیر کاملا خودکار صورت می گیرد چون زنان این دیار با این مفهوم از کودکی آشنا هستند
– کاهش هزینههای غیرضروری؛
– تکیه بیشتر بر تولیدات داخلی یا محلی؛
– تلاش برای ایجاد تنوع درآمد؛
– استفاده بهینه از منابع خانوادگی؛
– و افزایش مشارکت همه اعضای خانواده در اقتصاد خرد است.
یکی از زنان کسبه بازار روز «بابلسر» میگوید: ما بدون اینکه اسمش را بدانیم سالهاست همین کار را میکنیم. وقتی قیمتها بالا میرود، مجبوریم جایگزین پیدا کنیم، تولید محلی بخریم یا خودمان چیزی درست کنیم.
حمیده رضایی دخترخانمی که تحصیلات دانشگاهی دارد چنین می گوید: در برخی مناطق روستایی مانند حوالی بهنمیر و جویبار، اقتصاد مقاومتی برای مردم به معنای افزایش وابستگی به تولید خانگی است؛ از پرورش مرغ و بوقلمون گرفته تا تولید ترشیجات و مربا، سبزی خشک، برنج محلی، ماهی دودی و محصولات دامی که اغلب کار زنان این منطقه است و مردان برای فروش به بازارهای محلی می برند.
*شرایط عمومی اقتصاد خانوار در استان
امیری کارمند اداره دولتی گفت: من با ارباب رجوع ها که صحبت می کنم اکثریت مردم اشاره دارند که هزینههای خانوار نسبت به پنج تا ده سال گذشته افزایش چشمگیری داشته و این مسئله باعث شده ساختار هزینهها و حتی سبک زندگی تغییر کند بسیاری از خانوادهها سبد مصرفی خود را کوچکترکردهاند.
دیگر خرید کالای خارجی، بهخصوص پوشاک و لوازم خانگی، خیلی کمتر یا صفر شده است.
محمد جوان ۲۳ ساله که از دانشگاه انصراف داده می گوید:جوانان به سمت اشتغال پارهوقت، کار فریلنسری و مشاغل خانگی رفتهاند. دختر ها دیگر درس را ترجیح نمیدهند آنها علاقه به مهارتآموزی مانند شیرینیپزی، بستهبندی محصولات، تعمیرات وسایل، خدمات آنلاین و … پیدا کرده اند.قطعا این رفتارها، در نگاه مردم، بخشی از «تابآوری اقتصادی» است.
مهری رمضانی معلم علوم اجتماعی دبیرستان نقش زنان مازندرانی در اقتصاد مقاومتی را چنین توصیف می کند: نقش زنان بارزتر از هر گروه دیگری بود. تقریباً در تمام خانوادههایی که با آنها گفتوگو شد، زنان بهنوعی موتور محرک جبران کسری درآمد، مدیریت هزینه یا ایجاد کسبوکارهای کوچک هستند.
از نظر من میتوان نقش زنان را در چند بخش اصلی بررسی کرد:
اول نقش زنان در مدیریت اقتصادی خانواده:
اکثر زنان مازندرانی که مادران دانش آموزان هستند می گویند که در سالهای اخیر مسئولیت برنامهریزی مالی خانه سنگینتر شده است. آنها بیشتر از گذشته:
قیمتها را مقایسه میکنند؛ خریدها را زمانبندی میکنند؛ از تخفیفها و فروشهای فصلی استفاده میکنند؛ سبد غذایی را براساس قیمت مواد اولیه تنظیم میکنند؛ و تلاش میکنند کمترین دورریز در مواد غذایی و مصرف روزانه باشد.
یک مادر خانواده در روستای «خشکبیجار» میگوید: قبلاً مهم این بود که غذا خوشمزه باشد. الان مهم است که مقرون بهصرفه باشد. یاد گرفتهایم از همهچیز بهتر استفاده کنیم؛ این خودش یک جور مقاومت است.
محرم اسدی خیاط می گوید: نقش زنان در تولیدات خانگی و مشاغل خرد، استان مازندران بهدلیل اقلیم مناسب، فرهنگ تولید خانگی و مهارتهای سنتی، یکی از قطبهای فعالیت زنان در مشاغل خرد است. مشاغلی که شامل:تولید مربا، ترشی، شربتهای محلی دوخت لباس، تعمیرات لباس، بافتنی، تهیه سبزی خشک و صیفیجات فرآوریشده ، بستهبندی برنج، گیاهان دارویی و چای، فروش آنلاین دستسازهها، تولید محصولات لبنی خانگی، پرورش طیور سبک در واقع من با بعضی از مشتریان تبادل کالا در اضای دستمزد داریم
زنان فعال در این حوزه معمولاً از بهاشتراکگذاری تجربه با یکدیگر، استفاده از شبکههای اجتماعی محلی و همکاری روستایی برای فروش محصولات بهره میبرند.
یک زن فروشنده در بازار محلی «نشتارود» میگوید: این روزها بازار سخت است، اما مردم از ما که تولیدکننده محلی هستیم بیشتر حمایت میکنند. هم برای ما بهتر است هم برای مشتری.
مدیر یکی از ادارات فنی و حرفه ای نقش زنان در کارآفرینی و کسبوکارهای کوچک را تحسین می کند و
می گوید: در شهرهای بزرگتر مازندران مانند ساری، بابل و قائمشهر، زنان کارآفرین فعال در زمینههایی مانند:
فروشگاههای آنلاین، کارگاههای کوچک بستهبندی، خدمات آموزشی و مهارتی ، فروش صنایعدستی ، گردشگری بومگردی ، کافههای کوچک خانگی ، آرایشگری و خدمات زیبایی و کلاسهای مهارتآموزی
فعالاند و بسیاری از آنها توانستهاند علاوه بر ایجاد اشتغال برای خود، چند نفر دیگر را هم مشغول به کار کنند.
یک زن کارآفرین جوان در ساری میگوید: برای من اقتصاد مقاومتی یعنی اینکه منتظر نباشی شرایط درست شود. باید یاد بگیری با امکانات محدود شروع کنی و خودت را نگه داری.
خانم محمدی مدیر کارگاه خصوصی نقش زنان در خصوص حفظ فرهنگ مصرفی و سبک زندگی بومی گفت: بخش مهمی از تابآوری اقتصادی مربوط به سبک زندگی است. زنان مازندرانی با حفظ سنتها و مهارتهای قدیمی مثل پخت نان محلی، نگهداری مواد غذایی در زمستان، تهیه رب انار، خشککردن ماهی و تولید مواد اولیه خانگی بهصورت طبیعی بخشی از زنجیره اقتصاد مقاومتی را زنده نگه داشتهاند.
در بسیاری از خانهها فرآیندهایی مانند:
کاشت صیفیجات در حیاط نگهداری مرغ خانگی خشک کردن میوهها ذخیره سبزیجات برای زمستان
کمک کرده هزینههای خانوار کاهش یابد.
فاطمه یاری فروشنده پوشاک در قائمشهر چالشهای زنان در مسیر فعالیت اقتصادی را بسیار پر رنگ دانست :با وجود نقش پررنگ زنان، برخی چالشها نیز وجود دارد مانند محدودیت سرمایه اولیه دشواری تبلیغ و فروش آنلاین نبود شبکه توزیع رسمی برای محصولات خانگی مشکلات حملونقل و بستهبندی ناپایداری قیمت مواد اولیه کمبود آموزشهای کاربردی برای مهارتهای جدید با این حال بسیاری از زنان تأکید کردند که همکاری جمعی زنان روستا یا محله مهمترین عامل موفقیت آنها بوده است.
یک زن فعال در کارگاه کوچک خشکبار در آمل میگوید: اگر تنها بودم نمیتوانستم ادامه بدهم. اما ما پنج نفر شدیم، کار تقسیم شد، فروش بیشتر شد و جوانان و دختران دانشجو به کمکم آمدند
در این گزارش، گروهی از دختران دانشجو و فارغالتحصیل نیز حضور داشتند که نقش مهمی در توسعه کسبوکارهای جدید دارند. برخی از حوزههایی که آنها فعال بودهاند شامل: طراحی گرافیک و تولید محتوا برای فروشگاههای محلی، فروش آنلاین محصولات روستایی در اینستاگرام، ایجاد کانالهای معرفی محصولات بومی، ایدهپردازی برای بستهبندیهای جذاب، آموزش مهارت به زنان روستا در کار ما بسیار موثر است این فعالیتها باعث شده حلقه اتصال میان اقتصاد سنتی زنان روستایی و اقتصاد دیجیتال شکل بگیرد.
خانم راعی فروشنده بازار محلی نقش بازارهای محلی مازندران بخصوص شهر های ساحلی را چنین توصیف کرد:بازارهای هفتگی مانند بازارهای شنبه، دوشنبه، پنجشنبه در شهرها و روستاهای مختلف، پایگاه اصلی فروش محصولات زنان هستند. این بازارها علاوه بر اینکه محل خرید و فروشاند، نقش اجتماعی هم دارند: مبادله تجربه، معرفی محصولات جدید، بررسی قیمتها ، ایجاد شبکه اعتماد کمک به دیدهشدن تولیدکنندگان کوچک
در این گزارش، فروشندگان بازارهای محلی به وضوح تأکید داشتند که مردم تمایل بیشتری پیدا کردهاند محصولات محلی و خانگی و ارگانیک بخرند، چون هم قیمت مناسبتری دارد هم کیفیت آن بهتر شناخته شده است.
در ادامه چند نمونه واقعی از فعالیتهایی که در میدان مشاهده شد آمده است:
زن ۵۰ سالهای در آمل که با تیم سه نفره خود روزانه ۳۰ کیلو سبزی پاکشده بستهبندی میکند و به شهرهای اطراف میفرستد.
دختری ۲۳ ساله در بابل که پیج فروشگاه اینترنتی برای زنان روستا ایجاد کرده و درصد فروش دریافت میکند.
مادر و دختری در محمودآباد که با تولید مربای خانگی و بستهبندی شکیل در جشنوارههای محلی فروش بالایی دارند.
زن کشاورز در جویبار که بخشی از زمین خانوادگی را به کاشت گیاهان دارویی اختصاص داده و از آن درآمد جانبی ایجاد کرده است.
این نمونهها نشان میدهد بسیاری از زنان نهتنها مصرفکننده، بلکه بازیگر اصلی تولید و توزیع هستند.
*جمعبندی
بر اساس این گزارش میدانی، اقتصاد مقاومتی در نگاه مردم مازندران بیشتر شکلی از مدیریت معیشت، افزایش بهرهوری، تقویت تولید خرد و استفاده از ظرفیتهای بومی است. زنان در این میان نقشی بسیار تعیینکننده دارند؛ نقشی که هم در اقتصاد خانوار، هم در تولید محلی و هم در کارآفرینی قابل مشاهده است.
در واقع، بخش مهمی از تابآوری اقتصادی در استان، بر دوش زنانی است که با خلاقیت، همکاری جمعی، یادگیری مهارتهای جدید و مدیریت منابع محدود، توانستهاند خود و خانوادهشان را در مسیر پایداری نگه دارند. آنها با تبدیل فعالیتهای کوچک به فرصتهای اقتصادی، نقش مهمی در پویایی اقتصاد محلی ایفا میکنند.
