دودی که به چشم کشاورز می‌رود
دودی که به چشم کشاورز می‌رود
هر سال با پایان فصل برداشت محصولات کشاورزی، در برخی از مزارع مازندران دود ناشی از سوزاندن کاه و کلش در آسمان روستاها دیده می‌شود؛ اقدامی که شاید در نگاه نخست راهی سریع برای پاک‌سازی زمین و آماده‌سازی آن برای کشت بعدی به نظر برسد، اما کارشناسان کشاورزی معتقدند این آتش، تنها بقایای گیاهی را نمی‌سوزاند بلکه بخشی از سرمایه ارزشمند خاک را نیز از بین می‌برد.

 

 

تیرنگ:

هر سال با پایان فصل برداشت محصولات کشاورزی، در برخی از مزارع مازندران دود ناشی از سوزاندن کاه و کلش در آسمان روستاها دیده می‌شود؛ اقدامی که شاید در نگاه نخست راهی سریع برای پاک‌سازی زمین و آماده‌سازی آن برای کشت بعدی به نظر برسد، اما کارشناسان کشاورزی معتقدند این آتش، تنها بقایای گیاهی را نمی‌سوزاند بلکه بخشی از سرمایه ارزشمند خاک را نیز از بین می‌برد.

خاک، مهم‌ترین سرمایه کشاورزی است؛ سرمایه‌ای که شکل‌گیری هر سانتی‌متر از آن ده‌ها و حتی صدها سال زمان نیاز دارد. با این حال برخی کشاورزان برای تسریع در عملیات آماده‌سازی زمین، بقایای گیاهی باقی‌مانده از برداشت را آتش می‌زنند؛ روشی که اگرچه در کوتاه‌مدت ساده و کم‌هزینه به نظر می‌رسد اما در بلندمدت خسارت‌های جبران‌ناپذیری بر زمین و محیط زیست وارد می‌کند.

کارشناسان معتقدند کاه و کلش تنها ضایعات کشاورزی نیستند. این بقایا منبعی ارزشمند برای بازگرداندن مواد آلی به خاک محسوب می‌شوند. هنگامی که بقایای گیاهی در زمین باقی بمانند یا به خاک برگردانده شوند، به تدریج تجزیه شده و مواد مغذی مورد نیاز گیاهان را تأمین می‌کنند. اما با سوزاندن آنها، بخش بزرگی از این ظرفیت از بین می‌رود.

هادی باقری معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی مازندران در همین خصوص با اشاره به آسیب‌های جدی این اقدام تأکید کرد: کشاورزان باید به شدت از سوزاندن بقایای گیاهی پرهیز کنند.

وی افزود: سوزاندن بقایای گیاهی خاک را از بین می‌برد و آسیب آن چیزی نیست که در ظاهر دیده شود؛ این خسارت آرام و خاموش می‌تواند سال‌ها بعد خود را در افت کیفیت زمین، کاهش قدرت تولید و تضعیف زیست‌بوم کشاورزی نشان دهد.

به گفته معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی مازندران، عجله برای آماده‌سازی زمین عوارضی به جا می‌گذارد که گاه تا سالیان سال در دل زمین باقی می‌ماند.

متخصصان خاک‌شناسی بر این باورند که حرارت ناشی از آتش‌سوزی بقایای گیاهی موجب نابودی بخش قابل توجهی از موجودات زنده خاک می‌شود. میلیاردها میکروارگانیسم مفید، باکتری‌ها، قارچ‌ها و سایر جانداران ریز که نقش مهمی در تجزیه مواد آلی و حاصلخیزی خاک دارند، در اثر گرمای شدید از بین می‌روند. در نتیجه خاک به تدریج بخشی از توان طبیعی خود را برای تولید محصول از دست می‌دهد.

از سوی دیگر سوزاندن کاه و کلش سبب کاهش مواد آلی خاک می‌شود. مواد آلی نقش مهمی در حفظ رطوبت، بهبود ساختار خاک و افزایش ظرفیت نگهداری عناصر غذایی دارند. کاهش این مواد باعث می‌شود زمین در برابر خشکسالی، فرسایش و کاهش بهره‌وری آسیب‌پذیرتر شود.

پیامدهای این اقدام تنها به زمین‌های کشاورزی محدود نمی‌شود. دود ناشی از سوزاندن بقایای گیاهی وارد جو شده و بر کیفیت هوا تأثیر منفی می‌گذارد. این دود حاوی ذرات معلق و گازهایی است که می‌تواند سلامت انسان‌ها را به خطر بیندازد و برای سالمندان، کودکان و بیماران تنفسی مشکلات جدی ایجاد کند.

همچنین در بسیاری از موارد، آتش از کنترل خارج شده و به باغ‌ها، جنگل‌ها و مراتع مجاور سرایت می‌کند. هر ساله بخشی از آتش‌سوزی‌های عرصه‌های طبیعی ناشی از همین بی‌احتیاطی‌هاست. خسارتی که تنها متوجه کشاورز نیست بلکه منابع طبیعی و محیط زیست منطقه را نیز تهدید می‌کند.

کارشناسان جهاد کشاورزی راهکارهای متعددی برای مدیریت بقایای گیاهی ارائه کرده‌اند. استفاده از ماشین‌آلات خردکننده بقایا، برگرداندن کاه و کلش به خاک، تولید کمپوست و بهره‌گیری از بقایا در تغذیه دام از جمله روش‌هایی است که می‌تواند بدون آسیب به محیط زیست، ارزش اقتصادی این مواد را حفظ کند.

امروزه در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته بقایای گیاهی نه‌تنها سوزانده نمی‌شود بلکه به عنوان بخشی از چرخه پایدار تولید مورد استفاده قرار می‌گیرد. این رویکرد باعث افزایش حاصلخیزی خاک، کاهش مصرف کودهای شیمیایی و حفظ منابع طبیعی شده است.

مازندران به عنوان یکی از قطب‌های مهم تولید محصولات کشاورزی کشور، بیش از هر زمان دیگری به حفاظت از خاک نیاز دارد. تغییرات اقلیمی، کاهش منابع آب و فشار بر اراضی کشاورزی، اهمیت صیانت از این سرمایه ارزشمند را دوچندان کرده است.

کارشناسان معتقدند کشاورزی آینده بر پایه حفظ خاک شکل می‌گیرد. زمینی که امروز در آتش می‌سوزد، فردا توان تولید خود را از دست خواهد داد. از این رو تغییر نگرش نسبت به بقایای گیاهی و جایگزینی روش‌های علمی به جای سوزاندن آنها، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای حفظ امنیت غذایی و پایداری کشاورزی محسوب می‌شود.

شاید شعله‌های آتش در چند دقیقه خاموش شوند، اما اثرات آن سال‌ها در دل خاک باقی می‌ماند؛ خسارتی خاموش که آرام‌آرام خود را در کاهش کیفیت زمین و افت تولید محصولات نشان می‌دهد. به همین دلیل کارشناسان هشدار می‌دهند آتشی که امروز برای پاک‌سازی زمین روشن می‌شود، ممکن است فردا آینده کشاورزی را بسوزاند.