تیرنگ:
جنگلهای هیرکانی و تالاب بینالمللی میانکاله از ارزشمندترین سرمایههای طبیعی ایران به شمار میروند؛ میراثی که برای همه ایرانیان اهمیت دارد. این زیستبومهای کمنظیر هر ساله با تهدیدهای مختلفی از جمله خشکسالی، افزایش دما، کاهش رطوبت، وزش بادهای گرم، حضور گردشگران، سهلانگاری انسانی و گاه آتشافروزی عمدی روبهرو هستند. هرچند بخش قابل توجهی از آتشسوزیهای جنگلها و مراتع منشأ انسانی دارد، اما تغییرات اقلیمی و گرمتر شدن هوا نیز احتمال وقوع و گسترش حریق را افزایش داده است. از همین رو، آمادگی برای مقابله با آتشسوزی ضرورتی اجتنابناپذیر برای حفاظت از منابع طبیعی کشور محسوب میشود.
مازندران با برخورداری از بخش بزرگی از جنگلهای هیرکانی، همواره در معرض خطر آتشسوزی قرار دارد. در فصل تابستان و حتی اوایل پاییز، خشک شدن پوشش گیاهی و وزش باد میتواند یک جرقه کوچک را به بحرانی گسترده تبدیل کند. در چنین شرایطی، سرعت عمل در شناسایی و مهار حریق، مهمترین عامل برای جلوگیری از خسارتهای جبرانناپذیر است. تجربه نشان داده است که اگر آتش در همان دقایق نخست کنترل نشود، خاموش کردن آن به تجهیزات گسترده، نیروی انسانی فراوان و حتی استفاده از بالگرد نیاز خواهد داشت.
در کنار جنگلهای هیرکانی، پناهگاه حیاتوحش میانکاله نیز از حساسترین مناطق طبیعی کشور به شمار میآید. این ذخیرهگاه ارزشمند که زیستگاه گونههای متنوع گیاهی و جانوری و محل زمستانگذرانی هزاران پرنده مهاجر است، بارها طعم تلخ آتشسوزی را تجربه کرده است. سوختن نیزارها، نابودی لانه پرندگان، از بین رفتن پوشش گیاهی و آسیب به جانوران تنها بخشی از پیامدهای آتش در این منطقه است. اگرچه طبیعت در بلندمدت توان بازسازی بخشی از خسارتها را دارد، اما نابودی گونههای جانوری و اختلال در چرخه زیستی، خسارتهایی نیست که بهسادگی جبران شود.
کارشناسان معتقدند پیشگیری، مؤثرترین و کمهزینهترین راهکار مقابله با آتشسوزی است. آموزش عمومی، اطلاعرسانی مستمر، نصب تابلوهای هشدار، ایجاد مسیرهای دسترسی مناسب، پاکسازی بقایای خشک گیاهی در مناطق پرخطر و افزایش گشتهای حفاظتی میتواند احتمال وقوع حریق را به میزان قابل توجهی کاهش دهد. در کنار این اقدامات، تجهیز نیروهای منابع طبیعی و محیط زیست به خودروهای تخصصی، تجهیزات انفرادی، دمندهها، مخازن آب، سامانههای ارتباطی و امکانات اطفای حریق باید در اولویت قرار گیرد.
استفاده از فناوریهای نوین نیز نقش مهمی در مدیریت بحران آتشسوزی دارد. بهرهگیری از تصاویر ماهوارهای، پهپادهای پایش، دوربینهای هوشمند و سامانههای هشدار سریع میتواند کانونهای اولیه آتش را در کوتاهترین زمان شناسایی کند. در بسیاری از کشورها، این فناوریها توانستهاند زمان واکنش نیروهای امدادی را به شکل محسوسی کاهش دهند و از گسترش آتش جلوگیری کنند. توسعه چنین زیرساختهایی در جنگل های ایران نیز ضرورتی انکارناپذیر است.
از سوی دیگر، مشارکت مردم یکی از مهمترین حلقههای حفاظت از طبیعت است. بسیاری از آتشسوزیها به دلیل روشن کردن آتش برای پختوپز، رها کردن تهسیگار، سوزاندن بقایای کشاورزی یا بیاحتیاطی گردشگران رخ میدهد. رعایت چند نکته ساده از سوی شهروندان میتواند از بروز بسیاری از حوادث جلوگیری کند. خاموش کردن کامل آتش پیش از ترک محل، خودداری از رها کردن مواد قابل اشتعال و اطلاعرسانی فوری در صورت مشاهده دود یا حریق، اقداماتی ساده اما بسیار مؤثر هستند.
همکاری میان دستگاههای مختلف نیز در مدیریت بحران اهمیت ویژهای دارد. ادارهکل منابع طبیعی، ادارهکل حفاظت محیط زیست، مدیریت بحران استانداری، آتشنشانی، هلالاحمر، بسیج، دهیاریها، شوراهای اسلامی، نیروهای نظامی و انتظامی و گروههای مردمی باید در قالب برنامهای منسجم و از پیش طراحیشده عمل کنند. برگزاری مانورهای مشترک، آموزش نیروهای داوطلب محلی و تعیین مسئولیت هر دستگاه پیش از وقوع حادثه، میتواند زمان واکنش را کاهش داده و هماهنگی میان نیروها را افزایش دهد.
میانکاله به دلیل گستردگی نیزارها، دسترسی دشوار و وزش باد، شرایط متفاوتی نسبت به جنگلهای هیرکانی دارد. در این منطقه، ایجاد پایگاههای دائمی اطفای حریق، استقرار تجهیزات سبک در نقاط حساس، آموزش محیطبانان و استفاده از دیدهبانهای محلی میتواند نقش مهمی در جلوگیری از گسترش آتش داشته باشد. همچنین حفاظت از این منطقه نیازمند توجه ویژه در فصل حضور پرندگان مهاجر است؛ زیرا هرگونه آتشسوزی میتواند آرامش زیستگاه را بر هم زده و خسارتهای گستردهای به تنوع زیستی وارد کند.
تغییرات اقلیمی نیز زنگ خطر را برای جنگلها و تالابها به صدا درآورده است. افزایش دمای هوا، کاهش بارندگی و طولانیتر شدن دورههای خشکی، احتمال آتشسوزی را در سالهای آینده بیشتر خواهد کرد. بنابراین برنامهریزی برای سازگاری با این شرایط باید از هماکنون آغاز شود. افزایش اعتبارات حفاظت از منابع طبیعی، نوسازی تجهیزات، توسعه شبکههای پایش و سرمایهگذاری در آموزش عمومی، بخشی از اقداماتی است که میتواند خسارتهای آینده را کاهش دهد.
حفاظت از جنگلهای هیرکانی و پناهگاه حیاتوحش میانکاله تنها مسئولیت دولت یا محیطبانان نیست، بلکه وظیفهای همگانی است. هر درختی که در آتش میسوزد، سالها زمان برای رشد آن صرف شده و هر زیستگاهی که از بین میرود، بخشی از سرمایه طبیعی نسلهای آینده نابود میشود. از این رو، فرهنگسازی، مسئولیتپذیری اجتماعی و مشارکت عمومی باید در کنار تجهیز نیروهای تخصصی، به ستون اصلی حفاظت از طبیعت تبدیل شود.
تجربه سالهای گذشته نشان داده است که مقابله با آتشسوزی تنها با واکنش پس از وقوع حادثه امکانپذیر نیست. آنچه میتواند از تکرار خسارتهای سنگین جلوگیری کند، آمادگی دائمی، پیشگیری هوشمندانه، آموزش مستمر و همکاری همه دستگاهها و مردم است. جنگلهای هیرکانی و میانکاله گنجینههایی بیبدیل هستند که حفاظت از آنها نیازمند عزم ملی، برنامهریزی بلندمدت و احساس مسئولیت همگانی است؛ زیرا پاسداری از طبیعت، در حقیقت پاسداری از آینده، امنیت زیستی و کیفیت زندگی نسلهای امروز و فرداست.
