تیرنگ:
مازندران، با طبیعتی بکر و چشم اندازهای بدیع، همواره یکی از مهمترین قطب های کشاورزی و گردشگری کشور محسوب شده است. اما این استان سرسبز، در کنار تمام زیبایی ها و ظرفیت های بی نظیر خود، با چالش های جدی در حوزه منابع طبیعی و مدیریت آب های سطحی دست به گریبان است. توپوگرافی خاص منطقه، با کوهستان های مرتفع جنوب و دشت های ساحلی شمال، همراه با تغییرات اقلیمی و الگوهای بارشی ناپایدار، شرایطی را فراهم کرده است که هر ساله بخشهایی از این سرزمین حاصلخیز را با تهدید سیلاب های ویرانگر و فرسایش خاک مواجه می سازد. در چنین بستری، اجرای پروژههای آبخیزداری ضرورتی اجتناب ناپذیر برای حفاظت از سرمایه های ملی و معیشت ساکنان این منطقه به شمار میرود.
آمارها حکایت از آن دارد که خسارات ناشی از سیلاب در سالهای اخیر، به ویژه در مناطق کوه پایه ای و جلگه ای مازندران، روندی افزایشی داشته است. تخریب تأسیسات زیربنایی، آبگرفتگی اراضی کشاورزی، فرسایش خاک های حاصلخیز و حتی تلفات جانی، گوشه ای از پیامدهای تلخی است که در پی وقوع سیلاب های فصلی و ناگهانی گریبانگیر مردم این خطه می شود. در این میان، نقش سازه های آبخیزداری به عنوان سپر دفاعی در برابر این بلایای طبیعی، بیش از پیش مورد توجه مسئولان و کارشناسان قرار گرفته است. طرح هایی که با هدف مهار انرژی سیلاب، کنترل فرسایش، تثبیت بستر رودخانه ها و تغذیه سفره های آب زیرزمینی طراحی و اجرا می شوند، می توانند نقشی کلیدی در کاهش آسیب پذیری مناطق پایین دست ایفا کنند.
در چنین شرایطی، خبر اجرای ۹ پروژه شاخص آبخیزداری در ۶ شهرستان مازندران، نویدبخش گامی مؤثر در جهت مدیریت پایدار منابع آب و خاک این استان است. پروژههایی که با مشارکت بسیج سازندگی سپاه کربلا و بهره گیری از اعتبارات طرح محرومیتزدایی، نوید تحولی اساسی در رویکرد مدیریتی حوضههای آبخیز را میدهد. انتخاب شهرستانهای ساری، بابل، نور، گلوگاه، سوادکوه شمالی و آمل برای اجرای این طرحها نشان از شناخت دقیق نقاط آسیبپذیر و اولویتدار استان دارد. از احداث بندهای سنگ و ملاتی در حوضه آبخیز ساحلی گلوگاه تا احداث دیوارهای حائل در زرینآباد ساری و منطقه واز چمستان نور، هر یک از این پروژهها پاسخی است به نیازهای مبرم مناطق مختلف استان.
آنچه این طرحها را از بسیاری پروژههای مشابه متمایز میکند، رویکرد مشارکتی و بهرهگیری از ظرفیتهای بومی در اجرای آنهاست. حضور بسیج سازندگی به عنوان بازوی توانمند اجرایی، علاوه بر تسریع در روند عملیات، زمینهساز اشتغال موقت و توانمندسازی جوامع محلی نیز خواهد بود. همچنین پیشرفت ۳۰ درصدی این پروژهها در مرحله کنونی، نشان از عزم جدی دستاندرکاران برای به ثمر رساندن این طرحهای حیاتی دارد.
با نگاهی به حجم بالغ بر ۱۰ هزار و ۷۷۵ مترمکعب عملیات مکانیکی پیش بینی شده در این پروژهها، میتوان به اهمیت و وسعت کار پی برد. سازههایی که هر یک با هدف خاصی طراحی شدهاند و در کنار یکدیگر، شبکهای از حفاظت و پایداری را در مناطق هدف ایجاد خواهند کرد. از تثبیت مسیر رودخانهها تا کنترل فرسایش بستر و مهار رسوبات، تمامی این اقدامات در راستای تأمین امنیت تأسیسات و اراضی مجاور در برابر بلایای طبیعی طراحی شدهاند و اجرای آنها گامی بلند در جهت تحقق اهداف توسعه پایدار در این استان به شمار میرود.
معاون فنی و آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران، از اجرای ۹ پروژه شاخص آبخیزداری در ۶ شهرستان استان خبر داد و گفت: این طرحها گامی راهبردی برای مدیریت سیلاب و صیانت از اراضی کشاورزی و زیرساختهای حیاتی به شمار میرود.
رضا علیرحیمی تالارپشتی معاون فنی اداره کل منابع طبیعی مازندران با اعلام خبر پیشرفت ۳۰ درصدی این پروژهها اظهار کرد: عملیات اجرایی این ۹ پروژه مکانیکی در شهرستانهای ساری، بابل، نور، گلوگاه، سوادکوه شمالی و آمل با مشارکت بسیج سازندگی سپاه کربلا و بهرهگیری از اعتبارات طرح محرومیتزدایی در حال انجام است.وی با اشاره به تنوع و پراکندگی این طرحها، افزود: احداث بندهای سنگ و ملاتی در حوضه آبخیز ساحلی گلوگاه، احداث دیوارهای حائل در زرینآباد ساری و منطقه واز چمستانِ نور، همچنین احداث دیوار ساحلی در روستای لمراسک ازجمله اقدامات کلیدی است که در دستور کار قرار دارد.معاون فنی اداره کل منابع طبیعی مازندران، اهداف اصلی این سازههای مکانیکی را مدیریت انرژی سیلاب و کاهش قدرت تخریبی جریان آب عنوان کرد و افزود: این سازهها با هدف تثبیت مسیر رودخانهها، کنترل فرسایش بستر و مهار رسوبات طراحی شدهاند تا ضمن حفظ خاک، امنیت تأسیسات و اراضی مجاور در برابر بلایای طبیعی تأمین شود.
رحیمی تالارپشتی با تأکید بر اثربخشی این پروژهها در تقویت منابع آبی خاطرنشان کرد: با تکمیل این طرحها که در مجموع حجمی بالغ بر ۱۰ هزار و ۷۷۵ مترمکعب عملیات مکانیکی را شامل میشود شاهد بهبود وضعیت تغذیه سفرههای آب زیرزمینی و افزایش ایمنی پایدار در مناطق پاییندست حوضههای آبخیز استان خواهیم بود.
✓سخن پایانی
اجرای ۹ پروژه شاخص آبخیزداری در ۶ شهرستان مازندران، فارغ از ابعاد فنی و اجرایی آن، پیام های مهمی برای آینده مدیریت منابع طبیعی این استان دارد. این طرحها نشان میدهد که رویکرد مقابله با سیلاب و فرسایش خاک از حالت واکنشی و مقطعی، به سمت برنامهریزی راهبردی و پیشگیرانه در حال حرکت است. تصمیم به اجرای همزمان این پروژهها در مناطق مختلف استان، بیانگر درک عمیق از ضرورت نگاه حوضهمحور به مدیریت آبخیزهاست، رویکردی که در آن، تمامی اجزای یک سیستم آبی در ارتباط با یکدیگر دیده میشوند و راهکارهای ارائه شده، پاسخگوی نیازهای کل مجموعه خواهند بود.
بهرهگیری از اعتبارات طرح محرومیتزدایی و مشارکت بسیج سازندگی در این پروژهها، الگویی نوین برای اجرای طرحهای عمرانی در مناطق کمترتوسعهیافته ارائه میدهد. الگویی که در آن، علاوه بر دستیابی به اهداف فنی و مهندسی، اهداف اجتماعی و اقتصادی نیز مورد توجه قرار میگیرد. ایجاد اشتغال موقت برای نیروهای بومی، انتقال دانش فنی به جوامع محلی و تقویت حس مالکیت و مشارکت مردمی در حفاظت از منابع طبیعی، از جمله دستاوردهای ارزشمندی است که این رویکرد مشارکتی به همراه خواهد داشت.
با تکمیل این پروژهها که حجمی بالغ بر ۱۰ هزار و ۷۷۵ مترمکعب عملیات مکانیکی را شامل میشود، انتظار میرود شاهد بهبود چشمگیری در وضعیت تغذیه سفرههای آب زیرزمینی و افزایش ایمنی پایدار در مناطق پایین دست حوضههای آبخیز استان باشیم. این دستاوردها در شرایطی حاصل میشود که استان با چالش کم آبی و افت سطح آبهای زیرزمینی مواجه است و هر اقدامی که به تقویت منابع آبی کمک کند، سرمایهگذاری ارزشمندی برای آینده به شمار میرود. کنترل رسوبات و کاهش ورود گل ولای به تأسیساتش پایین دست، علاوه بر افزایش عمر مفید سدها و آببندانها، هزینههای نگهداری و بهره برداری از این تأسیسات را نیز به طور قابل توجهی کاهش خواهد داد.
با این حال، نباید از نظر دور داشت که پروژههای مکانیکی، هرچند ضروری و مؤثر، تنها بخشی از راهکارهای مدیریت جامع آبخیزها هستند. تداوم موفقیت این طرحها نیازمند همراهی با اقدامات بیولوژیکی و مدیریتی نظیر احیای پوشش گیاهی، کنترل چرای بیرویه دام، جلوگیری از تغییر کاربری اراضی و فرهنگسازی در میان جوامع محلی است. همچنین پایش مستمر و نگهداری بهموقع از سازههای احداث شده، شرط لازم برای تداوم اثربخشی آنها در بلندمدت محسوب میشود.
اجرای این پروژهها فصل جدیدی در مدیریت منابع طبیعی مازندران گشوده است؛ فصلی که در آن، نگاهها از حل مسئلهای نقطهای به مدیریت سیستمی تغییر یافته و سرمایهگذاری در زیرساختهای پایدار، جایگزین هزینههای سنگین بازسازی پس از بلایا شده است. این رویکرد، اگر با حمایت مستمر و تخصیص به موقع اعتبارات ادامه یابد، میتواند الگویی موفق برای سایر استانهای درگیر با چالشهای مشابه باشد و زمینهساز توسعه پایدار و ایمنی بیشتر برای نسلهای آینده این سرزمین کهن گردد.




















































































