تیرنگ:
استان مازندران با دربرگیری بخش عمدهای از جنگلهای باستانی هیرکانی و سواحل خزر، یکی از منحصربهفردترین ذخیرهگاههای زیستی جهان است. جنگلهایی که قدمت آنها به گذشته دور بازمیگردد، به دلیل وجود رشتهکوه البرز از گزند یخبندانهای بزرگ زمین جان سالم به در بردند و به مأمنی امن برای صدها گونه جانوری کمیاب بدل شدند. از یالهای صخرهای البرز تا بیشهزارهای پست جلگهای و تالابهای بینالمللی نظیر میانکاله و فریدونکنار، مازندران میزبان گونههای نمادین و ارزشمندی چون پلنگ، خرس قهوهای، مرال (گوزن قرمز)، شوکا، کل و بز و هزاران پرنده مهاجر است. با این حال، امروز این بهشت دیرینه زیر بار فشارهای سنگین ناشی از فعالیتهای انسانی، تخریب زیستگاه، شکار غیرمجاز و توسعه ناپایدار در آستانه فروپاشی اکولوژیک قرار گرفته است.
*اهمیت اکولوژیک؛ زنجیرهای که نباید پاره شود
حیات وحش تنها مجموعهای از حیوانات زیبا در دل طبیعت نیست، بلکه موتور محرک و ارکان ثبات اکوسیستم است. در زیستبوم مازندران، گونههای راس هرم غذایی نظیر پلنگ ایرانی و خرس قهوهای، نقش تنظیمکننده جمعیت علفخواران و سایر جوندگان را ایفا میکنند. با کاهش جمعیت پلنگ، تعادل جمعیتی گونههایی مانند گراز برهم خورده و منجر به هجوم گسترده آنها به اراضی کشاورزی و از بین بردن زادآوری طبیعی جنگل میشود.
از سوی دیگر، علفخوارانی نظیر مرال و شوکا با چریدن و حرکت در میان جنگل، به عنوان مهندسان اکوسیستم عمل کرده و در پراکندگی بذرها و بازسازی طبیعی پوشش گیاهی نقشی حیاتی دارند. همچنین تالابهای مازندران بدون حضور پرندگان مهاجر—که علاوه بر کنترل آفات نباتی و پاکسازی اکوسیستم آبی، حامل مواد مغذی میان قارهها هستند—به پهنههایی مرده و باتلاقهایی راکد تبدیل خواهند شد. پاره شدن حتی یک حلقه از این زنجیره، پایداری جنگلهای هیرکانی را که تامینکننده اکسیژن، آب شیرین و سد طبیعی در برابر سیلابهای ویرانگر هستند، با تهدیدی جدی روبهرو میکند.
*چالشها و تهدیدهای پیشرو
۱. تخریب و تکهتکهشدن زیستگاهها (
گسترش بیضابطه شهرنشینی، تغییر کاربری اراضی جنگلی به ویلاهای شخصی و احداث راهها و جادههای ترانزیتی بدون در نظر گرفتن کریدورهای مهاجرتی حیات وحش، زیستگاههای یکپارچه مازندران را به جزایری جداافتاده تبدیل کرده است. این امر باعث انزوای ژنتیکی گونهها، کاهش زادآوری و افزایش تلفات جادهای پستانداران بزرگ جثه شده است.
۲. شکار و صید بیرویه و غیرقانونی:
سودجویی در تجارت گوشت شکار، تاکسیدرمی و بازارهای غیررسمی فروش پرندگان مهاجر، فشاری فراتر از توان بازتولید طبیعی به جمعیتهای جانوری وارد کرده است. برپایی دامهای هوایی در تالابها، سالانه جان هزاران پرنده مهاجر را میگیرد و تفنگهای شکاری غیرمجاز در ارتفاعات نیز مجالی برای بقای کل، بز و مرال باقی نمیگذارد.
۳. تعارض انسان و حیات وحش:
دستاندازی انسان به قلمرو طبیعی حیوانات و کمبود طعمه ناشی از شکار غیرمجاز، موجب نزدیک شدن گوشتخوارانی چون پلنگ، گرگ و خرس به سکونتگاههای روستایی و دامداریها شده است. این تعارض در غیاب سازوکارهای بیمهای کارآمد، اغلب با تلهگذاری، طعمههای مسموم و تیراندازی توسط انسانها و به مرگ این گونههای در معرض خطر ختم میشود.
۴. بحران آب و تغییر اقلیم
پسروی آب دریای خزر، خشکشدن تدریجی خلیج گرگان و خشکی دورهای تالابهای میانکاله، کانونهای زیستی پرندگان را با بیماریهایی چون بوتولیسم و فقر شدید منابع غذایی مواجه کرده است.
*راهکارها و الزامات حفاظتی
برای نجات حیات وحش مازندران از این بنبست نگرانکننده، اجرای برنامهای چندوجهی، کارشناسی و بدون فوت وقت ضروری است:
توسعه مناطق حفاظتشده و ایجاد کریدورهای امن: شناسایی و احیای مسیرهای تردد حیوانات میان زیستگاهها با احداث پلها و زیرگذرهای سبز زیستمحیطی بر روی محورهای مواصلاتی اصلی.
تقویت و تجهیز محیطبانی: افزایش نیروهای حفاظتی در مناطق صعبالعبور، تجهیز محیطبانان به فناوریهای نوین پایش هوایی (هلیشات و دوربینهای تلهای هوشمند) و پشتیبانی قاطع حقوقی و قضایی از آنان در برابر شکارچیان متخلف.
مدیریت تعارض و بیمه خسارت: پیادهسازی سیستمهای جبران خسارت شفاف و سریع برای روستاییان و دامدارانی که مورد آسیب حمله حیوانات قرار میگیرند تا از انتقامگیری محلی و مسمومسازی حیوانات جلوگیری شود.
توانمندسازی و آموزش جوامع محلی: گذار از رویکرد سنتی شکارمحور به سمت بومگردی و گردشگری حیات وحش (مانند تورهای پرندهنگری و ثبت تصاویر حیات وحش)، بهگونهای که بقای حیوانات برای اهالی منطقه ارزش اقتصادی پایدار تولید کند.
برخورد قانونی قاطع با بازارهای غیرمجاز: تعطیلی پایدار بازارهای علنی خرید و فروش پرندگان مهاجر و اعمال مجازاتهای سنگین بازدارنده برای قاچاقچیان اجزای حیات وحش.
*سخن پایانی
مازندران امروز در یک پیچ تاریخی قرار دارد. حفاظت از حیات وحش این کهندیار ضامن بقای جنگلهای هیرکانی، کیفیت آب و هوا، کشاورزی پایدار و سلامت روان نسلهای آینده است. محو شدن گونههایی که هزاران سال در اکوسیستم این سرزمین زیستهاند، نه تنها نقصی جبرانناپذیر بر پیکره تنوع زیستی ایران خواهد بود، بلکه به معنای گسست تمدنی انسان با طبیعتی است که قرنها ضامن بقای او بوده است. وقت آن رسیده است که با اراده جمعی، همافزایی ساختارهای حاکمیتی و مسئولیتپذیری تکتک شهروندان، پاسدار این گنجینه بیتکرار باشیم پیش از آنکه سکوت جنگلهای هیرکانی ابدی شود.
