پیکرتراشی دماوند
پیکرتراشی دماوند
دیوی سپید مدت‌هاست در بند تخریب‌های انسانی گرفتار شده و امروزه با آسیب‌ها و بحران‌های متعددی روبه‌روست

 

تیرنگ:
دماوند مدت‌هاست که از آسیب انسان به سطوح آمده است، کوهی که به دیوی سپید تشبیه شده؛ مدت‌هاست در بند تخریب‌های انسانی گرفتار شده و امروزه با آسیب‌ها و بحران‌های متعددی روبه‌روست. محمدی، مدیر انجمن دیده‌بان کوهستان می‌گوید: اولین و مهم‌ترین آسیب ناشی از صدمات وارد شده بر دماوند بر آبخیزها و منابع آبی کشور تاثیرگذاشته است.
دماوند کوهی در شمال ایران است و در مرز دو استان مازندران و تهران قراردارد. ۵۶۱۰ متر ارتفاع دارد و به بلندترین کوه ایران و خاورمیانه و بلندترین کوه آتشفشانی آسیا شهرت دارد. این کوه در جنوب دریای خزر در ۶۹ کیلومتری شمال شرقی تهران و ۲۶ کیلومتری شمال غربی شهر دماوند قرار دارد. دماوند آتشفشانی خاموش به همراه چندین چشمه گوگردی است و چشمه های آب گرم دارد. این کوه حدود ۳۸ هزار و ۵۰۰ سال قبل تشکیل شده است.

کوه دماوند در داستان‌های اساطیری ایران‌زمین جایگاه خاصی دارد و سیاه‌چاله‌ای در شاهنامه است که ضحاک در آن به بند کشیده شد. برخی قدیمیان شنیدن صداهایی از این کوه را ناله‌های او می‌دانند. شعری که ملک الشعرای بهار برای دماوند با عنوان «ای دیو سپید پای در بند» سروده است نیز نماد فرهنگی دماوند را برای ما پررنگ‌تر کرده است. در حال حاضر علاوه بر این‌که دماوند میراث طبیعی کشور ما است، میراث معنوی ما نیز محسوب می‌شود.

اخیرا واگذاری زمین ملی و تغییر کاربری برای ساخت متلی در منطقه نوندل در قالب فعالیت شرکت تعاونی در نزدیکی دماوند در شورای برنامه ریزی و توسعه استان مطرح شد که با مخالفت مدیر کل حفاظت محیط زیست مازندران مواجه شد.

عطاالله کاویان هر گونه فعالیت در ارتفاعات بیش از ۲هزار متری قله دماوند را ممنوع دانست و افزود: فعالیت اقتصادی در ارتفاع ۲ تا چهار هزار متری اثر تخریبی روی قله دماوند می گذارد.

وی توضیح داد: اثر ملی طبیعی قله دماوند نماد بام ایران است که برای حفظ آن تعهد بین المللی وجود دارد، بنابراین ساخت متل در منطقه نوندل نیز عامل افزایش تخریب این منطقه حفاظت شده محسوب می‌شود.

مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران تصریح کرد: تعهدی نسبت به فعالیت‌های تعاونی و ایجاد اشتغال حتی در قالب شرکت تعاونی نداریم.

اثر طبیعی ملی قله دماوند درحوزه جغرافیایی بخش لاریجان از توابع شهرستان آمل استان مازندران با مساحتی بیش از ۲هزارو ۹۵۰ هکتار طی مصوبه شماره ۲۲۱ در ۲۱ خرداد ۱۳۸۱ شورای عالی محیط زیست به مجموعه مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست پیوست.

کوه دماوند در سی‌ام تیرماه سال ۱۳۸۷ به عنوان نخستین اثر طبیعی ایران در قالب میراث طبیعی در فهرست آثار ملّی کشور ثبت و پس از آن موضوع ثبت جهانی این اثر در رسانه‌های کشور مطرح شد.

قله‌ای که با ارتفاع بیش از پنج هزار و ۶۰۰ متر و قرارگیری در مسیر کمربند گردشگری کشور سالهاست که در انتظار قرارگیری در فهرست میراث طبیعی یونسکو است. وضعیتی که طولانی شدن آن به یکی از بزرگ‌ترین دغدغه‌های دوستداران محیط زیست، میراث طبیعی و مردم مازندران تبدیل شده است. قله‌ای که امروز در خلاُ ثبت جهانی و حفاظت جهانی میراثی مورد بی مهری قرار گرفته و در دام انبوهی از مسافران و کوهنورد نماها، به جای ثبت جهانی محل تخلیه انواع زباله و تخریب شده است.

دماوند مدت‌هاست گرفتار تخریب‌های انسانی شده است. امروزه آسیب‌ها و بحران‌های متعددی دماوند را تهدید می‌کند و نیازمند توجه جدی‌تری است.
اولین و مهم‌ترین آسیب به آبخیزهای کشور است. چرای بی‌رویه دام  و معدن کاوی نیز معضل بسیارجدی و پیچیده‌ای را برای کوه‌ها و منابع آبی کشور ایجاد کرده است. خاصیت نگهداری آب در کوهستان‌ها با توجه به این موارد دچار اختلال شده یا از بین رفته‌ است.

یکی از مشکلاتی که دماوند در این چند سال با آن دست و پنجه نرم می کرد، وقف بخشی از کوه دماوند بود اما به جهت پیگیری‌های مردمی و بازخورد مطالب نوشته شده در فضای عمومی با دستور قضایی و پیگیری نهادهای مرتبط این تهدید برطرف شد و به نظر می‌رسد سند وقفی ابطال شد و بنابر اعلام رسمی سند آن به نام سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری شده‌ است. دماوند و بسیاری از کوه‌های ایران قابلیت چنین استفاده‌ای برای وقف بخشی از زمین‌شان را ندارند چراکه بر دامنه‌های پر شیب به هیچ عنوان نباید به نظام طبیعی کوهستان آسیب زد. این تغییر کاربری در محیط کوهستانی باعث از بین‌بردن پوشش گیاهی می‌شود که  طی هزاران سال جهت حفظ خاک و ارتباط موجود بین فضای خاص کوهستانی با گیاهان به وجود آمده‌ است. در این حالت اولین آسیب، عدم جذب آب است.

از دیگر آسیب های موجود می توان به معدن‌کاوی در دماوند اشاره کرد. دماوند دارای پنج معدن بزرگ بود که تعطیل شدند اما با اینکه اثرات مخرب معدن‌کاوی کاهش پیدا کرده همچنان این معادن به عنوان یک تهدید وجود دارند. بهره‌برداری سطحی نیز مانند معدن‌کاوی «موریانه‌وار» است و به‌صورت آهسته باعث آسیب به کوهستان می‌شود در واقع آسیب معدن به‌صورت آشکار است و بهره‌برداری سطحی به‌صورت نامحسوس باعث خرابی ناگهانی خواهد شد.

مجموعه آسیب‌رسانی‌های نامحسوس در حوزه دماوند وجود دارد. ازجمله چرای بی‌رویه دام به تعداد بیش از ظرفیت مراتع از این موارد است. چرای زودهنگام در اوایل فروردین که برف روی زمین دیده می‌شود در کوهپایه‌ها بسیار زیاد انجام می‌شود و چرای دیرهنگام در پاییز که دام دیر از مرتع خارج می‌شوند؛ به عبارتی زمین فرصت زایش ندارد و بدین جهت بیشتر گیاهان مرغوب علوفه‌ای در آستانه انقراض هستند یا از بین رفته‌اند.

از جمله آسیب‌هایی که بر اثر مداخلات انسانی وارد می‌شود، برداشت دامداران از انواع گیاهان گون و گیاهانی که شاخه و قسمت‌های چوبی دارند برای تامین سوخت به منظور پختن غذا و آماده‌سازی چای است. این موضوع بسیار قابل تامل است چراکه در کشوری که سرشار از منابع نفت و گاز است، هنوز سیستمی تعبیه نشده‌ است که دامداران برای سوخت و مصرف شخصی از گیاهان ارزشمند مراتع بهره‌برداری نکنند.

کوهنوردی نیز برعکس چیزی که مردم گمان می کنند باعث آسیب‌های جدی بی‌شماری به کوه‌ها و کوهستان‌ها می‌شود. بدین جهت نیازمند ضوابط و قوانینی است. کوهنوردی در دماوند به‌صورت متراکمی انجام می شود. در حال‌ حاضر کوهنوردی در گروه‌های بسیار بزرگ انجام می‌شود. در تابستان‌ها بعضا تا چند هزار نفر در یک روز در دامنه‌های دماوند مستقر می‌شوند. صعود در فصل مناسب، تعیین تعداد کوهنوردان برای صعود در هر مسیر، خودداری از افزایش مسیرهای کوهنوردی و ضرورت صعود از راه‌های پاکوب، خودداری از ایجاد راه فرعی، موظف و مکلف بودن افراد به برگرداندن زباله‌های تولیدشده و چگونگی مدیریت فضولات از مواردی است که نیازمند تدوین و اعمال ضوابطی است. دستورالعمل خاص و مشخصی درباره هیچ یک از این موارد نداریم و اعمال مقرراتی نیز صورت نمی‌گیرد. برخی کوهنوردان نیز نسبت به این مسائل کم‌توجه یا بی‌توجه هستند.

با توجه به اهمیت کوه دماوند لازم است مردم و مسئولان بیش از پیش در حفظ ارزش‌های زیست‌محیطی این منطقه زیبا و منحصربه‌فرد بکوشند.