نابودی کامل حیات جانوری و گیاهی منطقه سوغات انتقال آب به سمنان
نابودی کامل حیات جانوری و گیاهی منطقه سوغات انتقال آب به سمنان

اختصاصی تیرنگ نیوز / سرویس اقتصادی: آب منبع حياتي براي هر پديده زيستي و انساني و يكي از منابع مهم در توسعه كشورها مي باشد. از دیدگاه منابع آب دریاچه ی خزر یک سیستم بسته و محصور در خشکی ها بوده و ورودی های آن از طریق رودهای محدود و ریزش های جوی می باشد. […]

اختصاصی تیرنگ نیوز / سرویس اقتصادی: آب منبع حياتي براي هر پديده زيستي و انساني و يكي از منابع مهم در توسعه كشورها مي باشد. از دیدگاه منابع آب دریاچه ی خزر یک سیستم بسته و محصور در خشکی ها بوده و ورودی های آن از طریق رودهای محدود و ریزش های جوی می باشد. نباید دریاچه خزر را با یک دریای آزاد اشتباه گرفت. هر گونه دخل و تصرف در این سیستم هیدرولوژیکی بسته، خطرات جبران ناپذیری به بار خواهد آورد. بدیهی می باشد که انتقال از این حوضه به مناطق دیگر باعث کاهش حجم آب و خشک شدن آن خواهد شد.

از نظر مدیریت منابع آب، طرح های انتقال آب یک روش ساده سازه ای برای کنترل بحران آبی می باشد. طرح های انتقال معمولا پرهزینه و اثرات زیست محیطی خطرناکی را به دنبال دارند و گزینه طرح انتقال آب آخرین راه حل می باشد که البته در دراز مدت، تخریب و آشفتگی هیدرولوژیکی هر دو حوضه را به همراه خواهد داشت.

از نظر ملاحظات زیست محیطی، طرح انتقال آب خزر به سمنان از 184 کیلومتر طول لوله گذاری، 140 کیلومتر آن از جنگل های بکر که به جنگل‌های هیرکانی مشهورند، می گذرد.  این جنگل ها نه ‌تنها از مهم‌ترین سرمایه‌های طبیعی ایران، بلکه به‌عنوان میراثی جهانی و ثبت‌شده در یونسکو، از گران‌بهاترین سرمایه‌های طبیعی جهان به شمار می‌روند. گونه های راش، بلوط، آزاد، انجیلی، شمشاد و … (گونه های ممنوع القطع) در بین آن ها وجود دارد و در طول مسیر بیش از 120 هکتار اراضی کشاورزی آبی، 21 هکتار باغات، 10 هکتار اراضی دیم و همچنین حیات آبزیان که ارزش تجاری و زیستی دارند از بین خواهد رفت.

اولین سوالی که اقتصاددانان آن را مطرح می کنند این است که آیا هزینه های اکولوژیکی و زیست محیطی ناشی از این خسارت در معادلات هزینه ـ فایده مدنظر قرار گرفته است؟ مشکلات زیست محیطی خود می توانند روی اقتصاد منطقه نیز مؤثر باشند.

فاجعه خطرناک دیگر این است که عملیات شیرین سازی و نمک زدایی آب، سبب تولید حجم عظیم نمک شده و شوری خاک این حجم را چند برابر کرده و آینده زیست بوم را با نابودی جدی مواجه خواهد ساخت. غلظت خروجی آب شیرین کن ها باعث افزایش شوری خزر شده و باعث نابودی کامل حیات جانوری و گیاهی منطقه شده و آسیب جدی به زیستگاه های دریایی و ساحلی وارد خواهد ساخت.

در بحث آمایش سرزمین باید مسئله منابع آب بسیار پررنگ در نظر گرفته شود که جانمایی غلط صنایع آب بر در مناطق خشک ایجاد نشود که این به خودی خود یک چالش بزرگ محسوب می شود که با انتقال آب همواره در حوضه مقصد، روند توسعه صنعت و رشد جمعیت ادامه داشته که نتیجه آن ادامه روند اشتباه قبلی می باشد.

در همین جهت تقاضای آب افزایش می یابد که نه تنها توسعه پایدار اتفاق نمی افتد بلکه خسارات اقتصادی و اجتماعی جبران ناپذیری را در پی خواهد داشت.

بر اساس گزارش مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی کشور در سال زراعی 96-1395 بر مبنای شاخص SPEI 84 ماهه، 78 درصد استان مازندران دچار خشکسالی است که شامل خشکسالی خفیفف متوسط و شدید می باشد. عمده ترین پهنه های خشکسالی متوسط و شدید 84 ماهه در شهرستان های سوادکوه، سوادکوه شمالی، ساری، نور، چالوس، آمل و تنکابن دیده می شود.

اینک این سوال مطرح می شود آیا در طرح انتقال آب خزر به سمنان، خشکسالی استان مازندران دیده شده است؟

عمده اقتصاد و معیشت مردم مازندران به کشاورزی متکی می باشد، در سنوات گذشته به دلیل کمبود آب امرار و معاش کشاورزان دچار چالش شده و تبعات اقتصادی، اجتماعی و روانی فراوانی در پی داشته است.

به طور کلی طرح های انتقال آب در دنیا منسوخ شده است و تمامی تجارب داخلی و بین‌المللی نشان می‌دهند که پروژه‌های انتقال آب بین حوضه‌ای، روش‌های صرفا کوتاه‌مدتی هستند که نه‌تنها مشکل کم آبی را حل نکرده‌اند، بلکه بر وخامت اوضاع، نابودی محیط‌زیست و چالش های اجتماعی افزوده‌اند. زیرا با دستکاری و تداخل در چرخه هیدرولوژیک منابع آبی، اکوسیستم مبدا و مقصد را تخریب می نماید. بلایی که بر سر دریاچه آرال در آسیای مرکزی، خشک شدن بخش زیادی از دریاچه ارومیه و خشک شدن زاینده رود محصول همین طرح ها و پروژه ها بوده است.

اما راه حل درست و مطلوب چیست؟ باید مدیریت یکپارچه منابع آب ( IWRM ) صورت گیرد، که راهکارهای کم هزینه و سازگار با محیط زیست می باشند. باید به سراغ روش‌های نوین «مدیریت آب» یعنی هم در بخش منابع آب و هم در بخش مصارف آب برویم. از جمله این راهکارها شامل اصلاح الگوی مصرف و قانونمند کردن رفتار مصرف کنندگان آب، جداسازی مصرف آب شرب با آب بهداشتی در شبکه آب شهری، تدوین الگوی کشت متناسب با اقلیم استان سمنان، توسعه کشت گلخانه ای، تصفیه و استفاده مجدد از فاضلاب و ایجاد صنایع نوین و کم آب بر. این راهکارها با بکارگیری و کمک نیروهای متخصص و کارشناسان و پژوهش های دانشگاهی در عرصه مدیریت آب تحقق خواهد یافت.

سید حسین ربیعی

پژوهشگر حوزه منابع آب و محیط زیست