تیرنگ:
استان مازندران یکی از مهمترین و جذابترین عرصههای پرندهنگری در ایران است؛ سرزمینی که بهواسطه تنوع اکوسیستمی، وجود تالابها، آببندانها، شالیزارها، سواحل و جنگلها، هر سال پذیرای هزاران پرنده مهاجر از اقصینقاط جهان بهویژه شمال سیبری است. این استان یکی از گلوگاههای مهم مهاجرتی حوزه دریای شمال به شمار میرود و سالهاست که گروههای پرندهنگر، پژوهشگران و محیطبانان برای ثبت رفتارها، حضور و دگرگونیهای جمعیتی این پرندگان به این خطه سفر میکنند.
با این حال، در سالهای اخیر استمرار خشکسالی، تغییرات اقلیمی، کمبود بارش و تداوم فعالیتهای انسانی موجب شده بخشی از زیستگاههای حساس مازندران با بحران کمآبی روبهرو شوند. این فشار اکولوژیک نهتنها مهاجرت و ماندگاری پرندگان مهاجر را تحت تأثیر قرار داده، بلکه علاقهمندان به پرندهنگری را نیز با چالش مواجه کرده است؛ چرا که کاهش سطح آب تالابها و از بین رفتن پوشش گیاهی مناسب، پویایی این زیستگاهها را مختل میکند. با توجه به اهمیت این موضوع، کارشناسان حیاتوحش هشدار میدهند که ادامه روند کنونی میتواند منجر به کوچ اجباری، کاهش تنوع زیستی و حتی تغییر مسیرهای مهاجرتی شود.
✓ تاثیر خشکسالی در کوچ اجباری پرندگان مهاجر
کارشناس حیات وحش اظهار کرد: تداوم خشکسالی و کم آبی تالاب ها و آب خوانهای مازندران در ماندگاری یا کوچ پرندگان مهاجر بسیار اثر گذار است.
کوروس ربیعی گفت: پرندگان مهاجر بر اساس تقویم زمانی خود مهاجرت و جابجایی از شمال سیبری به مناطق جنوب خزر را انجام می دهند اما ماندگاری آنها در یک زیستگاه بستگی به شرایط آب و تغذیه مناسب دارد.
وی با اشاره به این که بارش های کم در پاییز امسال شرایط آب گیری تالاب ها و آب بندانهای این خطه از شمال را به تاخیر انداخت، اظهار کرد: بدون تردید پرنده مهاجری که برای ماندگاری در یک زیستگاه به آب نیاز دارد نمی تواند در گستره خشکی زمستان گذرانی کند.
این کارشناس حیات وحش ادامه داد: شالیزارهای این خطه از شمال هم یکی از زیستگاه های پرندگان مهاجر محسوب می شود که طولانی شدن برداشت کشت دوم برنج و کم بارشی پاییز این زیستگاه را به درستی برای مهمانان سیبری فراهم نکرد.
ربیعی با بیان این مطلب که خشکسالی بر روی رودخانه های مازندران که تامین کننده آب برای آب خوانهای مختلف این استان است تاثیر زیادی دارد، اظهار کرد: به طور کلی همه این عوامل در فرایند مهاجرت و ماندگاری پرندگان مهاجر تاثیر گذار هستند.
این کارشناس حیات وحش با اشاره به این مطلب که این دوره همزمان با شروع مهاجرت پاییزه پرندگان مهاجر است و درست در وضعیتی که سایر اراضی پیرامونی به دلیل تداوم فعالیتهای کشاورزی از شرایط مناسبی برای زیست و تغذیه پرندگان مهاجر برخوردار نمی باشند، اظهار کرد: برخی از آب بندان های این خطه از شمال مناسبترین محیط و تنها پناهگاه امن برای پرندگان مهاجری است که از نقاط مختلف از جمله شمال سیبری به این استان برای زمستان گذرانی مهاجرت می کنند.
✓امنیت زیستگاه های مناسب حفظ شود
کارشناس حیات وحش اظهار کرد: در شرایط فعلی برخی از تالاب ها و آب خوانهای مازندران که زیستگاه مناسبی برای پرندگان مهاجر محسوب می شود امنیت آنها باید با دقت و حساسیت بالا تامین شود.
ربیعی گفت: هر چند در ۲ ماه نخست پاییز امسال بارش های مناسبی برای آبگیری در این خطه از شمال نداشتیم اما در هفته های پیش رو احتمال جبران این کمبودها وجود دارد.
وی تصریح کرد: همه شهروندان باید به این باور برسند که اندک آب بندانها و تالاب های که شرایط مطلوبی بری حضور پرندگان مهاجر دارند امنیت آنها باید برقرار باشد.
سخنان این کارشناس به روشنی نشان میدهد که خشکسالی نهتنها یک پدیده طبیعی، بلکه یک عامل تعیینکننده در چرخه مهاجرت و پراکنش پرندگان در مازندران است. هر ساله در این استان گونههایی همچون قو، غاز خاکستری، اردک سرسبز، پرستوها، کاکاییها و صدها گونه کمیاب و مهاجر فرود میآیند تا زمستانی امن را سپری کنند. با این حال، تالابهایی مانند میانکاله، آببندانهای بابل و فریدونکنار از نخستین اکوسیستمهایی هستند که آثار خشکسالی را در خود نشان میدهند.
کمبود آب نهتنها سطح آبگیرها را کاهش میدهد، بلکه بر ساختار اکوسیستم اثر گذاشته و باعث میشود زنجیره غذایی پرندگان مختل شود. چنین وضعیتی پرندگان را مجبور میکند زیستگاه را ترک کرده و برای بقا به نقاط دیگر کوچ کنند. همین تغییرات، جذابیت پرندهنگری را نیز کاهش میدهد، زیرا بسیاری از گونههایی که در سالهای گذشته مشاهده میشدند، ممکن است دیگر در این مناطق حضور پررنگ نداشته باشند.
در کنار خشکسالی، فعالیتهای انسانی نیز نقش جدی دارد. این موارد آرامش زیستگاهها را برهم میزند و عملاً به پرندگان اجازه استقرار طولانی نمیدهد. علاوه بر این، عدم رعایت اصول حفاظتی در برخی نقاط و حضور شکارچیان غیرمجاز نیز بر امنیت پرندگان مهاجر تأثیر میگذارد.
کارشناسان معتقدند که توسعه گردشگری پایدار و پرندهنگری میتواند در صورت مدیریت صحیح، به حفظ زیستگاهها کمک کند. وقتی درآمد حاصل از حضور گردشگران و علاقهمندان به مشاهده پرندگان افزایش یابد، ارزش اقتصادی حفاظت از تالابها نیز بیشتر شناخته میشود. اما لازمه این اتفاق، تأمین امنیت، مدیریت صحیح منابع آب، آموزش جوامع محلی و توقف آسیبهای انسانی است.
پرندهنگری در مازندران تنها یک تفریح نیست؛ یک شاخص مهم سلامت محیطزیست است و پرندگان مهاجر نقش کلیدی در چرخههای اکولوژیک دارند. آنچه امروز در زیستگاههای استان رخ میدهد، زنگ خطری برای آینده تنوع زیستی است. امروز محیطزیست مازندران نیازمند برنامهریزی ملی، مشارکت مردم و مدیریت علمی منابع آب است.
