میانکاله؛ یک قدم مانده به نابودی
میانکاله؛ یک قدم مانده به نابودی
تالاب بین‌المللی میانکاله در استان مازندران، یکی از مهم‌ترین زیستگاه‌های پرندگان مهاجر در غرب آسیا، طی سه دهه اخیر بیش از ۶۰ درصد از مساحت خود را از دست داده است

 

تیرنگ

تالاب بین‌المللی میانکاله در استان مازندران، یکی از مهم‌ترین زیستگاه‌های پرندگان مهاجر در غرب آسیا، طی سه دهه اخیر بیش از ۶۰ درصد از مساحت خود را از دست داده است. وسعت این تالاب از حدود ۵۵ هزار هکتار در اوایل دهه ۷۰ به حدود ۲۲ هزار هکتار کاهش یافته و کارشناسان محیط‌زیست آن را در وضعیت هشدار قرار داده‌اند.

مسئولان می‌گویند پس‌روی مستمر دریای خزر، افزایش شوری آب، قطع ارتباط هیدرولوژیک با دریا و افت کیفیت منابع آبی، اکوسیستم شکننده میانکاله را به شدت مختل کرده است. آنان هشدار می‌دهند ادامه این روند می‌تواند به خشک‌شدن بخش‌های بیشتری از تالاب و کاهش شدید جمعیت پرندگان مهاجر منجر شود.

هرچند طرح‌هایی مانند لایروبی کانال‌ها و تأمین حق‌آبه زیست‌محیطی آغاز شده، کارشناسان معتقدند بدون همکاری کشورهای حاشیه خزر و استفاده از سازوکارهای منطقه‌ای، احیای میانکاله با چالش جدی روبه‌رو خواهد بود.

میانکاله تالاب بین‌المللی و میراث طبیعی شمال کشور است که امروز درگیر نبردی خاموش با خشکسالی‌های پیاپی و پس‌روی بی‌امان دریای خزر است؛ نبردی که حیات پرندگان مهاجر، آبزیان و معیشت جوامع محلی را به خطر انداخته و این زیست‌بوم کم‌نظیر را در آستانه فروپاشی اکولوژیک قرار داده است.

✓در سال 2035 ارتباط میانکاله با دریای مازندران قطع می‌شود

علیرضا یوسفی کبریا استاد دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری اظهار داشت: در پژوهشی که انجام‌شده است از شاخص‌های علمی مرتبط با پوشش گیاهی همین‌طور ساخت‌وساز و آتش‌سوزی استفاده شده است.

وی با بیان اینکه بخشی از آلودگی‌های استان مازندران مربوط به آتش‌سوزی کاه و کلش پس از برداشت برنج است تصریح کرد: بخشی از آلودگی‌ها از کشور ترکمنستان وارد استان‌های مازندران و گلستان می‌شود و این موضوع نیز در بررسی‌های علمی مورد توجه قرار گرفته است.

دانشیار دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری اظهار کرد: تالاب میانکاله نقش فیلتر گردوغبار را ایفا نمی‌کند و خود به منبع تولید گردوغبار تبدیل شده است.

یوسفی کبریا عنوان کرد: همین موضوع زمینه آلودگی در استان مازندران را فراهم می‌کند.به گفته او، در سال 2035 ارتباط میانکاله با دریای مازندران قطع می‌شود و این تالاب به منبع کامل آلودگی تبدیل خواهد شد.

وی با بیان اینکه براساس پژوهش‌ها از سال 2035 تا 2050 حتی سواحل شمالی میانکاله نیز خشک می‌شود و تنها منطقه کوچکی ممکن است حفظ شود با اشاره به نتایج بررسی‌ها گفت: از سال 2017 ارتباط آبی میانکاله با دریای مازندران کاهش یافته و در پنج سال اخیر کاهش مساحت این تالاب شدت گرفته است.

یوسفی کبریا گفت: در دو سال اخیر شرایط بحرانی‌تر شده و لازم است برای حفظ و احیای میانکاله تلاش جدی‌تری صورت گیرد.

وی یادآور شد: در صورت از بین رفتن تالاب میانکاله، حجم آلودگی هوا افزایش یافته و میزان کربن در استان مازندران نیز بیشتر خواهد شد.

استاد دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری با اشاره به حجم آلودگی‌ها در شرق، غرب و مرکز استان مازندران گفت: میزان آلودگی ناشی از مزارع کشاورزی در شرق استان بیشتر است.

وی افزود: حجم آلودگی ناشی از سوزاندن کاه و کلش در استان متغیر است و به میزان حساسیت‌های زیست‌محیطی بستگی دارد به‌گونه‌ای که در مقاطعی به دلیل افزایش این حساسیت‌ها، تا حدودی کنترل شده است.

یوسفی کبریا درباره وضعیت آلودگی معادن در استان مازندران اظهار کرد: بر اساس داده‌های ماهواره‌ای، میزان آلودگی در مناطق معدنی استان در روزهای گرم سال بسیار بالاست.

وی درباره آلودگی شهری و تأثیر پوشش گیاهی در شهرهای استان افزود: در این زمینه از ظرفیت ایستگاه‌های مجازی مستقر در شهرهای آمل، ساری و نوشهر استفاده شده است، هرچند ایستگاه مجازی ساری در برخی روزها غیرفعال بوده است.

این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه آلایندگی اُزن در مناطق شهری مازندران بسیار بالاست، گفت: تحقیقات انجام‌شده در دانشگاه نوشیروانی نشان می‌دهد میزان آلایندگی اُزن در مناطق پرترافیک بیشتر است.

وی خاطرنشان کرد: بیشترین آلودگی استان مازندران مربوط به جاده‌ها، مناطق شهری و اطراف تالاب میانکاله است که در سال 2024 به اوج خود رسیده است.

✓ طرح احیا تالاب میانکاله به مرحله اجرا نزدیک شد

معاون محیط زیست استان مازندران گفت: طرح مطالعاتی احیا تالاب میانکاله به زودی نهایی شده و وارد عملیات اجرایی می‌شود.

روح‌الله اسماعیلی در نشست علمی «شناسایی و ردیابی منابع آلودگی هوا در استان مازندران» اظهار کرد: تاکنون به‌صورت علمی و مستند نمی‌توان ادعا کرد که تالاب میانکاله زمینه ایجاد آلودگی را فراهم می‌کند. در حال حاضر، با رویش انواع درختان، به‌ویژه درخت گز، این تالاب به‌طور طبیعی در حال احیای خود است.

وی با اشاره به اقدامات انجام‌شده دولت برای احیای تالاب میانکاله افزود: دو ایستگاه برای تأمین آب این تالاب تعیین شده و قراردادی نیز با سازمان بنادر منعقد شده است که با تخصیص اعتبار مناسب، مطالعات آن به‌زودی به پایان می‌رسد و عملیات اجرایی آغاز خواهد شد.

اسماعیلی درباره موضوع سوزاندن کاه و کلش گفت: از حدود ۱۰ سال پیش کارگروهی در استان مازندران برای این موضوع تشکیل شده و وظایف دستگاه‌های اجرایی به‌صورت مشخص تشریح شده است. هرچند به نتایج صددرصدی دست نیافته‌ایم، اما در این زمینه نیازمند اقدامات جدی‌تر هستیم.

وی با بیان اینکه سهم هر یک از عوامل در میزان آلاینده‌ها باید به‌صورت دقیق بررسی شود، افزود: در این زمینه نیاز داریم دانشگاه‌ها اطلاعات کافی و مستند در اختیار مجموعه محیط زیست قرار دهند.

معاون محیط زیست استان مازندران در ادامه و در ارتباط با منابع آلاینده معادن اظهار کرد: برخی آمارها نیازمند بازنگری است. بررسی وضعیت معادن به‌صورت روزانه انجام می‌شود و هرگونه فعالیت معدنی در داخل جنگل‌ها ممنوع است. در محور هراز تجمع معادن وجود دارد و این معادن یکی از منابع آلاینده استان مازندران محسوب می‌شوند.

وی در پایان خاطرنشان کرد: برای برنامه‌ریزی دقیق، لازم است میزان تأثیر هر منبع آلاینده به‌صورت درصدی و کمی مشخص شود تا بر اساس آن، سازوکارهای مناسب تعریف و در تصمیم‌گیری‌ها از داده‌های عددی و قابل استناد استفاده شود.

✓تدوین دستور العمل احیای تالاب میانکاله

چندی پیش مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران از تدوین دستورالعمل احیای تالاب میانکاله خبر داده بود و گفت: برنامه‌های لایروبی و بهسازی براساس مطالعات زیست‌محیطی، دستورالعملی فنی-محیط‌زیستی برای احیای تالاب میانکاله و خلیج گرگان تدوین و بررسی شد تا تاب‌آوری اکولوژیک این منطقه حیاتی تقویت شود.

محمدرضا کنعانی با تأکید بر لزوم اجرای برنامه‌های لایروبی و بهسازی بر پایه مطالعات جامع زیست‌محیطی، اظهار کرد: هرگونه مداخله در حوضه‌های آبریز باید بر اساس درک علمی از پویایی طبیعی و ظرفیت اکولوژیکی تالاب‌ها صورت گیرد. وی گفت؛ هدف نهایی این دستورالعمل احیای تبادلات آبی، کاهش فشارهای انسانی، ارتقای تاب‌آوری زیست‌بوم و تضمین پایداری اکولوژیک تالاب میانکاله و خلیج گرگان است.

وی اضافه کرد: براین اساس دستورالعمل فنی _محیط‌زیستی لایروبی و بهسازی مصب آبراهه‌ها منتهی به تالاب میانکاله و خلیج گرگان مورد بررسی قرار گرفت.

مدیرکل محیط زیست مازندران با بیان این که، این دستورالعمل باهدف صیانت از کارکردهای هیدرولوژیکی و اکولوژیکی تالاب میانکاله و خلیج گرگان و در راستای مدیریت پایدار منابع آب و رسوب، حفظ پویایی اکولوژیکی و کاهش اثرات انسانی بر زیست‌بوم‌های آبی تدوین شده است، اضافه کرد: محورهای اصلی این دستورالعمل شامل تعیین حریم اکولوژیک مصب‌ها و محدوده‌های حساس زیست‌محیطی، حفظ پیوستگی هیدرولیکی بین رودخانه، مصب و تالاب، اجرای لایروبی هوشمند و محدود با حداقل مداخله فیزیکی، مدیریت پسماند رسوبی با کمترین اثرات زیست‌محیطی و بهره‌گیری از اصول اقتصاد چرخشی بوده است.

✓ سخن پایانی

تالاب میانکاله، این ذخیره‌گاه زیست‌کره و یکی از مهم‌ترین پناهگاه‌های حیات‌وحش کشور، امروز بیش از همیشه در معرض تهدید است؛ از آتش‌سوزی‌های عمدی گرفته تا آلودگی، خشکسالی، ساخت‌وساز و … . اما اگر یک حقیقت مسلم در طول سال‌های اخیر ثابت شده باشد، این است که هیچ احیای پایداری در میانکاله بدون همراهی مردم محلی ممکن نیست.

فرصت برای نجات میانکاله هنوز باقی‌ست، اما نه برای همیشه. باید قدر این فرصت را دانست