تیرنگ، الهام دهقان
گردشگری روستایی و مزرعهای در ایران امروز به نقطهای استراتژیک برای حفظ هویت فرهنگی، توانمندسازی جوامع محلی و تقویت اقتصاد پایدار تبدیل شده است. وزیر میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، سیاست «هر روستا یک بومگردی» را بهعنوان راهبرد دولت در حمایت از روستاها و جلوگیری از تخلیه آنها معرفی کرد؛ راهبردی که هم به تقویت اقتصاد محلی و مشارکت زنان و هنرمندان میانجامد و هم گردشگران را به تجربه مستقیم زندگی روستایی و هنرهای بومی هدایت میکند. این سیاست نه تنها فرصتی برای بازشناسی فرهنگ، صنایعدستی و آداب زندگی سنتی فراهم میکند، بلکه زمینهای برای توسعه پایدار و عدالت اجتماعی ایجاد میکند. در مازندران، گردشگری مزرعه نمونهای برجسته از این رویکرد است؛ جایی که گردشگران میتوانند در کاشت، برداشت و فرآوری محصولات مشارکت داشته باشند و همزمان با فرهنگ و طبیعت محلی پیوند برقرار کنند. این تجربه فراتر از یک سفر تفریحی است و نوعی بازگشت به ریشهها و سبک زندگی ساده، سالم و هماهنگ با محیط زیست را به بازدیدکنندگان میآموزد، تجربهای که هم برای گردشگر و هم برای روستاییان ارزش اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی ایجاد میکند.
✓روستا یک بومگردی
وزیر میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، با تأکید بر اینکه صیانت از روستاها به معنای پاسداری از هویت و آرمانهای فرهنگی ایران است، از راهبرد «هر روستا یک بومگردی» به عنوان سیاست عدالتمحور دولت برای تقویت اقتصاد محلی، توانمندسازی زنان و هنرمندان و هدایت هدفمند گردشگران یاد کرد.
سیدرضا صالحیامیری، در آیین افتتاحیه هفدهمین جشنواره فرهنگ اقوام ایران در استان گلستان، اظهار کرد: تخلیه روستاها به معنای فاصله گرفتن از آرمانهای فرهنگی کشور است که دولت تلاش میکند ضمن ماندگاری خانوادهها در روستاها، از آنها با ارائه تسهیلات و تأمین مواد اولیه تولید در همان جغرافیا حمایت عملی کند تا هم روستاییان باقی بمانند و هم مسیر بازگشت به روستا تقویت شود.
وزیر میراثفرهنگی با اشاره به الگوی موفق گردشگری روستایی در گلستان افزود: شعار راهبردی ما «هر روستا یک بومگردی» است که این سیاست به معنای هدایت آگاهانه گردشگران به روستاها بوده و هدفگذاری دولت، سوق دادن حداقل نیمی از گردشگران کشور به سمت روستاها و اقامتگاههای بومگردی است.
صالحیامیری فعالسازی اقتصاد روستا را وابسته به نقشآفرینی زنان و هنرمندان دانست و تأکید کرد: اقتصاد روستا زمانی پویا میشود که زنان، هنرمندان و صنایعدستی در مرکز توسعه قرار گیرند.
وی گفت: باید هنرهای خلقشده توسط زنان، مردان و فرزندان این سرزمین دیده شود و برای آنها بازاریابی هدفمند انجام گیرد که ایجاد بازارچههای صنایعدستی در همه شهرهای استان و حذف واسطههای غیرضروری، از راهکارهای مؤثر در این زمینه است.
وی همچنین از تحولات مثبت در حوزه صادرات صنایعدستی خبر داد و گفت: بخش عمده موانع صادرات برداشته شده و پیمانسپاری ارزی حذف شده، مسیر قانونی صادرات هموار شده و دولت با جدیت در حال پیگیری تسهیل بیشتر این فرآیند است.
✓مازندران؛ بهشت بکر برای گردشگری مزرعه
محمدرضا اورمزدی کارشناس گردشگری روستایی در گفتگویی، گردشگری مزرعه را یکی از مهمترین ظرفیتهای ناشناخته مازندران توصیف کرد و گفت: این نوع گردشگری که در دنیا به «گردشگری کشاورزی» هم شهرت دارد، فضایی را فراهم میکند که در آن گردشگر نه فقط تماشاگر، بلکه مشارکتکننده فعال در زندگی روزانه روستاییان است. به همین دلیل، گردشگری مزرعه محل تلاقی دو شاخه مهم گردشگری، یعنی گردشگری فرهنگی و گردشگری طبیعی به حساب میآید.
وی اظهار داشت: تجربههای موفق کشورهای اروپایی نشان میدهد این نوع گردشگری چگونه میتواند به موتور محرک اقتصاد روستاها تبدیل شود. برای نمونه، در تاکستانهای فرانسه، گردشگران علاوه بر بازدید از مزارع، در برداشت انگور و حتی فرآوری محصولات مشارکت دارند. در ایتالیا نیز گردشگران برای یادگیری مهارتهایی مانند پخت نان سنتی یا تولید پنیر محلی به خانههای روستایی میروند. این مشارکت نه تنها جذابیت سفر را چند برابر میکند، بلکه ارزش افزوده بالایی برای روستاها ایجاد میکند.این کارشناس گردشگری توضیح داد: مازندران با تنوع زیستی و کشاورزی منحصر به فرد، بستر مناسبی برای این نوع گردشگری دارد؛ از شالیزارهای برنج گرفته تا باغهای مرکبات و دامداریهای سنتی، هر گوشه از این استان میتواند به مقصدی خاص برای گردشگران تبدیل شود.اورمزدی ادامه داد: تصور کنید یک خانواده شهری به روستایی در سوادکوه یا بابل سفر کند، در خانهای روستایی اقامت داشته باشد، صبح با صدای خروس بیدار شود، در کنار میزبان نان محلی بپزد، در مزرعه به کاشت یا برداشت محصول کمک کند و عصر در سفرهای بنشیند که تمام مواد غذایی آن از همان زمین و همان روز به دست آمده است. چنین تجربهای نه تنها تفریح، بلکه یک سبک زندگی متفاوت را به گردشگر معرفی میکند.وی افزود: گردشگری مزرعه برای مازندران فقط یک منبع درآمد نیست؛ این جریان فرصتی است برای بازشناسی فرهنگ بومی، آداب کشاورزی، موسیقی محلی، آیینهای سنتی و حتی معماری روستاها. گردشگری مزرعه میتواند باعث شود روستاهای مازندران به موزه زنده فرهنگ تبدیل شوند.
✓تغییر سبک زندگی و بازگشت به ریشهها
این کارشناس گردشگری با اشاره به تغییرات اجتماعی فرهنگی ناشی از گردشگری مزرعه تصریح کرد: برای بسیاری از گردشگران شهری، حضور در روستا نوعی بازگشت به ریشههاست. آنها که در آپارتمانهای کوچک زندگی میکنند، وقتی در فضای باز میان زمینهای سبز یا باغهای پرثمر قرار میگیرند، سبک زندگی ساده و سالم روستایی را تجربه میکنند. این تجربه میتواند بر نگرش آنها به مصرف، تغذیه، روابط خانوادگی و حتی نگاهشان به طبیعت تأثیر بگذارد.اورمزدی عنوان داشت: گردشگری مزرعه نوعی آموزش غیررسمی هم هست. گردشگر وقتی یاد میگیرد برنج چگونه کاشته میشود یا مرکبات با چه زحمتی به بار مینشیند، قدر غذا و منابع طبیعی را بیشتر میداند. این تغییر نگرش در بلندمدت به اصلاح سبک زندگی شهری و کاهش اسراف کمک خواهد کرد.
✓نقش گردشگری مزرعه در حفظ محیطزیست
وی یکی از مزایای کلیدی این نوع گردشگری را حفاظت از محیطزیست دانست و گفت: وقتی مزرعه به محل جذب گردشگر تبدیل شود، کشاورز انگیزه بیشتری برای حفظ زمین، آب و منابع طبیعی خواهد داشت. گردشگر هم به واسطه ارتباط مستقیم با خاک و گیاه، نسبت به اهمیت محیطزیست حساستر میشود. در حقیقت، این مدل گردشگری میتواند حلقهای میان توسعه اقتصادی و حفاظت محیطی ایجاد کند.این کارشناس گردشگری خاطرنشان کرد: امروز یکی از مشکلات اساسی ما تخریب منابع طبیعی است. اگر روستایی بداند حضور گردشگر وابسته به سلامت محیط اطراف اوست، قطعاً در حفظ جنگل، رودخانه و زمین کشاورزی کوشاتر خواهد بود. این نگاه اقتصادی–محیطزیستی یکی از مهمترین دستاوردهای گردشگری مزرعه است.اورمزدی هشدار داد: اجرای بیبرنامه این طرح میتواند پیامدهای منفی داشته باشد بنابراین گردشگری مزرعه نیازمند آموزش همزمان برای میزبان و میهمان است. گردشگر باید بداند چگونه بدون آسیب رساندن به زمین یا محصولات در فعالیت کشاورزی مشارکت کند، و روستایی باید بیاموزد چگونه خدمات استاندارد اقامتی و پذیرایی ارائه دهد.وی ادامه داد: نهادهای مسئول از جمله ادارهکل میراث فرهنگی و گردشگری، مدیریت روستایی استانداری و شوراهای محلی باید سیاستگذاری و نظارت دقیق داشته باشند. بدون مدیریت، ممکن است این فرصت به تهدید تبدیل شود؛ بهویژه اگر ظرفیت روستاها بیش از حد تحمل آنها مورد استفاده قرار گیرد.
✓آینده روشن با برنامهریزی صحیح
این استاد دانشگاه آینده گردشگری مزرعه در مازندران را روشن دانست و گفت: اگر این صنعت نوپا با برنامهریزی و آموزش همراه شود، مازندران میتواند در کنار جاذبههای طبیعی مانند دریا و جنگل، به خاطر گردشگری مزرعه هم شناخته شود. این امر علاوه بر ایجاد درآمد پایدار برای روستاییان، موجب بازگشت جوانان به زادگاهشان و جلوگیری از مهاجرت بیرویه خواهد شد.اورمزدی یادآور شد: مازندران میتواند به الگوی ملی در این زمینه تبدیل شود. بسیاری از استانهای کشور ظرفیتهای مشابه دارند اما هنوز برنامه مدونی برای استفاده از آنها وجود ندارد. اگر مازندران در این مسیر موفق عمل کند، تجربه آن قابل الگوبرداری در سراسر کشور خواهد بود.
وی گفت: گردشگری مزرعه یک مدل «برد–برد» واقعی است؛ مدلی که در آن روستایی به درآمد تازه و جایگاه اجتماعی بالاتر دست مییابد، گردشگر تجربهای متفاوت و ماندگار از زندگی روستایی کسب میکند و طبیعت نیز به دلیل ارزش اقتصادیاش بیشتر مورد توجه و حفاظت قرار میگیرد.این کارشناس گردشگری در پایان خاطرنشان کرد: ما باید گردشگری مزرعه را نه بهعنوان یک سرگرمی مقطعی، بلکه بهعنوان یک راهبرد جدی برای توسعه پایدار، تغییر مثبت سبک زندگی و حفاظت از محیطزیست در مازندران ببینیم. تحقق این هدف، نیازمند عزم ملی و همکاری جدی نهادهای مرتبط است.
✓سخن پایانی
گردشگری روستایی و مزرعهای نه تنها ظرفیت بالایی برای رونق اقتصادی و ایجاد فرصتهای شغلی در روستاها دارد، بلکه بهعنوان ابزاری برای حفاظت از محیطزیست و ارتقای فرهنگ بومی نیز عمل میکند. با هدایت گردشگران به اقامتگاههای بومگردی و مشارکت آنها در فعالیتهای روزمره روستایی، ارزش واقعی زندگی سنتی و کشاورزی برای جامعه شهری بازنمایی میشود و حس مسئولیت نسبت به منابع طبیعی و محصولات محلی تقویت میگردد. آموزش میزبان و گردشگر، نظارت دقیق نهادهای مسئول و برنامهریزی هوشمندانه میتواند از تبدیل این فرصت به تهدید جلوگیری کند و امکان بهرهبرداری پایدار از ظرفیتها را فراهم آورد. تجربههای موفق در استانها نشان میدهد که گردشگری مزرعه میتواند موتور محرک بازگشت جوانان به روستا، کاهش مهاجرت بیرویه و افزایش درآمد خانوارهای محلی باشد. در این مدل برد–برد، طبیعت، فرهنگ و اقتصاد با هم همسو میشوند و زمینهساز توسعه پایدار واقعی میشوند. مازندران با برنامهریزی دقیق و حمایت ملی میتواند الگوی موفق گردشگری مزرعه در ایران باشد و تجربه آن در دیگر استانها نیز قابل الگوبرداری است، تجربهای که به حفظ هویت فرهنگی و ارتقای کیفیت زندگی در روستاها منجر خواهد شد.
