تیرنگ:
استان مازندران در آستانه یکی از مهمترین تغییرات ساختاری چند دهه اخیر قرار دارد؛ تغییری که میتواند نه تنها الگوی توسعه این استان، بلکه مسیر تجارت دریایی کشور را بازتعریف کند. در حالی که اقتصاد شمال ایران سالها درگیر چالشهایی همچون خردشدگی زمینهای کشاورزی، ساختوساز بیضابطه، نبود زیرساختهای صادراتی و اتکای بیش از اندازه به گردشگری فصلی بوده، اکنون «منطقه آزاد مازندران» با رویکردی متفاوت و بر پایه اقتصاد دریامحور در حال شکلگیری است؛ رویکردی که اگر درست اجرا شود، میتواند این استان را به محور تجارت ایران در مسیر اروپا و اوراسیا تبدیل کند.
این تغییر راهبردی بر پایه تأکیدات مقام معظم رهبری درباره ضرورت توجه جدی به اقتصاد دریا شکل گرفته است. نایب رئیس کمیسیون اصل نود مجلس شورای اسلامی، علی کشوری، میگوید:
«تأسیس منطقه آزاد مازندران در راستای تحقق منویات مقام معظم رهبری درباره اولویتدادن به اقتصاد دریامحور است؛ نگاه اصلی در این منطقه، تقویت و توسعه پایدار صادرات به جای تمرکز بر واردات است.»
این جمله، شاید مهمترین خطمشیای باشد که آینده منطقه آزاد را از تجربههای تلخ سایر مناطق آزاد کشور جدا میکند؛ تجربههایی مانند تبدیل شدن بعضی مناطق آزاد به مراکز واردات کالاهای بیکیفیت و غیرضروری، آن هم بدون نقشآفرینی جدی در تولید و صادرات.
✓جغرافیای یکپارچه
کشوری در ادامه، تصویری روشن از محدوده این منطقه آزاد ارائه میدهد؛ نگاهی که برای نخستین بار مبتنی بر یکپارچگی جغرافیایی است. او توضیح میدهد:
«این منطقه به صورت همگن از بندر امیرآباد تا چپکرود و از ساحل میررود تا نوشهر امتداد خواهد یافت.»
این گستره، مازندران را به یک محور ساحلی قدرتمند برای تجارت دریایی تبدیل میکند.
✓صادرات، ستون فقرات منطقه آزاد مازندران
تأکید اصلی طراحان منطقه آزاد جدید، صادرات است. این موضوع به طور ویژه در حوزه کشاورزی پررنگ خواهد بود؛ حوزهای که مازندران از دیرباز در آن مزیت رقابتی داشته است. کشوری میگوید:
«صادرات باید بر پایه صنایع اصلی و مزیتهای نسبی استان تعریف شود. صنعت کشاورزی، بهویژه مرکبات، محور اصلی خواهد بود.»
سالهاست که کشاورزان مازندرانی با مشکلاتی همچون نبود بازار پایدار، نوسانات قیمت، ضعف بستهبندی و دشواری صادرات روبهرو بودهاند. ایجاد یک منطقه آزاد با محوریت صادرات میتواند این چرخه ناکارآمد را بشکند. صادرکنندگان محصولات مرکبات، مرغ، دام و تولیدات باغی و دامی با اتصال به بازارهای روسیه، بلاروس و کشورهای حوزه اوراسیا میتوانند سهم قابلتوجهی از بازارها را در اختیار بگیرند.
✓از شایعه واردات خودروهای لوکس تا واقعیت سیاستگذاری
یکی از شایعاتی که همراه با اعلام ایجاد منطقه آزاد مازندران منتشر شد، احتمال تبدیل شدن این منطقه به «مسیر واردات خودروهای لوکس» بود. کشوری نسبت به این موضوع واکنش نشان داده و توضیح میدهد:
«اگرچه ماهیت قوانین مناطق آزاد، ورود کالا را نیز شامل میشود، اما محوریت اصلی ما باید توسعه اقتصاد و صادرات باشد، نه واردات کالاهای لوکس.»
این موضعگیری، نوعی پیام صریح به افکار عمومی است: قرار نیست منطقه آزاد مازندران تکرار سرنوشت مراکز وارداتی دیگر باشد. در واقع، سیاستگذاران تلاش کردهاند مرز روشنی میان «منطقه آزاد صادراتمحور» و «منطقه آزاد وارداتمحور» ترسیم کنند.
✓فرصت تعاملات بینالمللی؛ مازندران دروازه جدید به اوراسیا
یکی از نکات مهمی که در سخنان نایب رئیس کمیسیون اصل نود مجلس دیده میشود، اشاره به روابط خارجی مازندران با کشورهای حوزه اوراسیاست. او به ویژه به بلاروس اشاره میکند؛ کشوری که یک شهر آن با یکی از شهرهای مازندران «خواهرخوانده» است. او میگوید این ارتباط میتواند بستر شکلگیری «تجارت پایاپای» را فراهم کند.
این نکته از نظر کارشناسان تجارت خارجی اهمیت زیادی دارد. با توجه به محدودیتهای تحریم، صادرات به صورت تهاتری یا پایاپای یکی از روشهای پُرکاربرد کشورهاست. مازندران میتواند در این حوزه به دروازه راهبردی ایران تبدیل شود؛ دروازهای که از طریق آن محصولات کشاورزی ایران وارد بازارهای شمالی میشود و در مقابل، کالاهایی موردنیاز کشور نیز دریافت خواهد شد.
یکی از محورهای مهم این گزارش، هشدار کشوری درباره تجربههای ناموفق پیشین است. او از برخی «بیضابطگیها» در مناطق آزاد قدیمی کرده و میگوید:
«مهمترین موضوعی که در طرح جامع بر آن تأکید کردیم، پرهیز از تبدیل شدن منطقه آزاد مازندران به کانون واردات کالاهای بیکیفیت و غیرمجاز است.»
این جمله، نشان میدهد که نوعی مدل اصلاحشده در دستور کار قرار دارد؛ مدلی که نظارت در آن جدیتر، ساختارها شفافتر و مأموریتها دقیقتر تعریف شدهاند. به نظر میرسد که طراحان منطقه آزاد مازندران تلاش دارند این منطقه را به پروژهای «نسل جدید» تبدیل کنند؛ پروژهای که هدف آن تولید، صادرات، لجستیک، اشتغالزایی و افزایش درآمد ارزی است.
✓حرکت آهسته اما کنترلشده؛ هنوز هیچ شرکت رسمی ثبت نشده است
یکی از پرسشهای مهم درباره منطقه آزاد مازندران این است که چه شرکتهایی قرار است در این منطقه فعالیت کنند. کشوری درباره این موضوع توضیح میدهد:
«شرکتهای متقاضی درخواست و اعلام هویت کردهاند، اما هنوز هیچ شرکتی بهطور رسمی ثبت نشده و کلیه فرآیندها تحت نظارت و در چارچوب طرح مصوب در حال پیشروی است.»
این پاسخ، نشان میدهد که روند ایجاد منطقه آزاد هنوز در مرحله طراحی و سازماندهی است. برخلاف برخی مناطق آزاد که بدون برنامهریزی کامل آغاز به جذب سرمایهگذار کردند، این بار تلاش شده ابتدا «طرح جامع» تدوین شود و سپس مراحل اجرا آغاز گردد. این مدل، معمولاً به موفقیت بلندمدت کمک میکند.
✓آیا مازندران وارد عصر جدید میشود؟
با توجه به ظرفیت بینظیر ساحلی، نزدیکی به بازارهای هدف، مزیتهای کشاورزی و صنعتی، و ارتباطات جغرافیایی استراتژیک، اگر طرح منطقه آزاد مازندران بهدرستی عملیاتی شود، میتواند نقطه عطفی در توسعه استان و حتی اقتصاد ملی باشد.
اما موفقیت آن به دو شرط اساسی بستگی دارد:
۱. پایبندی کامل به رویکرد صادراتمحور
هر نوع انحراف به سمت واردات بیرویه، این طرح را به سرنوشت برخی مناطق آزاد گذشته دچار میکند.
۲. مدیریت و نظارت یکپارچه
یکپارچگی منطقه از امیرآباد تا نوشهر مزیت طلایی است، اما فقط زمانی نتیجه میدهد که با مدیریت علمی، شفاف و عاری از نفوذهای مخرب همراه باشد.
در نهایت، منطقه آزاد مازندران میتواند «دروازه جدید ایران به اقتصاد دریامحور» باشد؛ به شرط آنکه سیاستگذاران، سرمایهگذاران و مدیران محلی بر همان اصلی که علی کشوری به آن اشاره کرد پایبند بمانند:
«تقویت صادرات، پرهیز از واردات بیرویه و رعایت کامل طرح جامع.»
