تیرنگ، الهام دهقان:
استان مازندران با طبیعتی سرسبز، محصولات کشاورزی متنوع و سبک زندگی بومی غنی، همواره بهعنوان یکی از سالمترین مناطق کشور شناخته میشد. اما در دو دهه اخیر، چاقی بهعنوان یکی از جدیترین چالشهای سلامت عمومی در این استان در حال گسترش است؛ پدیدهای که آرام و پیوسته در لایههای مختلف جامعه ریشه دوانده و امروز بخش قابل توجهی از جمعیت را در معرض بیماریهای مزمن قرار داده است.
چاقی دیگر یک مسأله فردی نیست، بلکه به مسئلهای اجتماعی و فرهنگی تبدیل شده است. الگوی زندگی شهری، تغییر رژیم غذایی، کمتحرکی و مصرف بالای غذاهای پرکالری موجب شده تا نرخ اضافهوزن در مازندران از میانگین کشوری بالاتر برود. این در حالی است که مازندران یکی از بالاترین شاخصهای امید به زندگی در کشور را دارد، اما این برتری با تهدید فزاینده چاقی و بیماریهای مرتبط با آن در خطر قرار گرفته است.
✓سبک زندگی و تغذیه؛ از زمین تا سفره
تحول در الگوی مصرف در مازندران بیش از هر چیز با تغییر ساختار اقتصادی و شهرنشینی ارتباط دارد. در گذشته، بخش عمدهای از مردم استان درگیر فعالیتهای بدنی نظیر کشاورزی، دامداری و ماهیگیری بودند. این سبک زندگی پرتحرک با رژیم غذایی متکی بر محصولات محلی مانند برنج، ماهی، لبنیات و سبزیجات تازه همراه بود. اما گسترش شهرنشینی و تغییر شغلها به مشاغل اداری یا خدماتی، سطح فعالیت بدنی را بهشدت کاهش داده است.
در عین حال، مصرف غذاهای آماده، نوشیدنیهای شیرین و فستفودها رشد چشمگیری یافته است. ترکیب این دو عامل، یعنی کالری زیاد و تحرک کم، به افزایش وزن گسترده در میان گروههای سنی مختلف منجر شده است. امروزه در بسیاری از خانوادههای شهری مازندرانی، وعدههای غذایی پرچرب و شیرین جایگزین خوراکهای سنتی و کمچرب شده است.
از سوی دیگر، عادت دیر غذا خوردن، مصرف زیاد برنج و علاقه به شیرینیجات محلی مانند کلوچه و حلوا نیز سهمی قابل توجه در کالری دریافتی روزانه دارند. این الگوی غذایی در کنار کمتحرکی، بستر مناسبی برای بروز چاقی، دیابت نوع و بیماریهای قلبی ایجاد کرده است.
✓چاقی در میان کودکان و نوجوانان
نگرانی اصلی کارشناسان سلامت، روند افزایشی چاقی در میان کودکان و نوجوانان مازندرانی است. تغییر سبک زندگی خانوادهها، وابستگی به تلفن همراه و بازیهای رایانهای، و کاهش بازیهای فیزیکی در فضای باز موجب شده است که فعالیت بدنی نسل جدید به حداقل برسد. همچنین بسیاری از والدین، اضافهوزن در دوران کودکی را نشانه «سلامت» تلقی میکنند و نسبت به خطرات بلندمدت آن آگاهی کافی ندارند.
افزایش وزن در سنین پایین نهتنها احتمال ابتلا به دیابت، فشار خون بالا و چربی خون را در آینده افزایش میدهد، بلکه پیامدهای روانی مانند کاهش اعتماد به نفس و اضطراب اجتماعی را نیز در پی دارد.
✓نقش فرهنگ و باورهای اجتماعی
در بسیاری از جوامع محلی مازندران، هنوز تصوری وجود دارد که افراد چاق را نشانه رفاه و سلامت میداند. این نگرش فرهنگی باعث شده تا کنترل وزن بهعنوان اولویت جدی سلامت عمومی در ذهن بسیاری از مردم شکل نگیرد. در عین حال، تبلیغات گسترده مواد غذایی پرکالری و نبود محدودیت مؤثر در عرضه غذاهای ناسالم نیز این چرخه را تقویت کرده است.
چاقی در مازندران تنها نتیجه انتخابهای فردی نیست، بلکه بازتابی از تغییرات اجتماعی گستردهتری است؛ از شیوه کار و تغذیه گرفته تا نحوه تفریح و روابط خانوادگی.
✓پیامدهای اقتصادی و بهداشتی
افزایش نرخ چاقی هزینههای مستقیم و غیرمستقیم زیادی به نظام سلامت استان تحمیل میکند. بیماریهای ناشی از چاقی مانند دیابت، فشار خون بالا، سکته قلبی و … نهتنها کیفیت زندگی افراد را کاهش میدهند، بلکه بهرهوری نیروی کار را نیز تحتتأثیر قرار میدهند. در نتیجه، بار مالی این بیماریها بر دوش خانوادهها و نظام بیمهای سنگینی میکند.
علاوه بر هزینههای درمانی، کاهش توان جسمی و غیبتهای مکرر ناشی از بیماریهای مرتبط با چاقی، بهرهوری اقتصادی را در بخشهای مختلف کاهش میدهد. بنابراین، چاقی نهفقط یک تهدید بهداشتی، بلکه یک چالش توسعهای برای استان به شمار میرود.
✓راهکارهای مهار چاقی در مازندران
برای مقابله با روند فزاینده چاقی، اقدامات چندسطحی و هماهنگ لازم است. نخست، آموزش و آگاهیرسانی عمومی باید بهصورت مستمر انجام شود. مدارس میتوانند نقش محوری در آموزش تغذیه سالم و تشویق به فعالیت بدنی داشته باشند. همچنین رسانههای محلی باید با تولید محتوای آگاهیبخش، باورهای غلط درباره چاقی را اصلاح کنند.
در سطح شهری، ایجاد زیرساختهای مناسب برای پیادهروی، دوچرخهسواری و ورزشهای عمومی از اهمیت ویژهای برخوردار است. توسعه پارکها، مسیرهای سلامت و برنامههای گروهی ورزشی میتواند انگیزه تحرک را افزایش دهد.
از سوی دیگر، سیاستهای حمایتی دولت در حوزه تغذیه، مانند محدود کردن تبلیغات غذاهای ناسالم و ارائه مشوق برای تولید و عرضه محصولات سالم، میتواند تأثیر بسزایی داشته باشد.
همچنین باید توجه داشت که تغییر رفتار تغذیهای بدون اصلاح ساختار فرهنگی و اقتصادی دشوار است. تا زمانی که غذاهای پرکالری ارزانتر و در دسترستر از محصولات سالم باشند، انتظار تغییر پایدار واقعبینانه نخواهد بود.
✓سخن پایانی
چاقی در مازندران به پدیدهای پیچیده و چندوجهی تبدیل شده است؛ ترکیبی از عوامل فردی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی که در کنار یکدیگر سلامت جمعی را تهدید میکنند. اگرچه طبیعت و منابع غنی استان میتوانند فرصتی برای زندگی سالمتر فراهم کنند، اما بدون اصلاح سبک زندگی و تغذیه، این ظرفیت از دست خواهد رفت.
مهار چاقی در مازندران نیازمند همکاری گسترده میان نهادهای بهداشتی، آموزشی، شهری و رسانهای است. آینده سلامت استان در گروی آن است که چاقی بهعنوان یک خطر جدی برای جامعه در نظر گرفته شود.
