تیرنگ:
زبان، یکی از مهمترین شاخصهای هویت فرهنگی و اجتماعی هر جامعه است و نقش بسیار مهمی در انتقال تاریخ، فرهنگ، ارزشها و تجربیات نسلها ایفا میکند. زبان بومی مازندران، که به آن مازندرانی یا طبری نیز گفته میشود، نه تنها وسیله ارتباط مردم این استان شمالی ایران است، بلکه حامل فرهنگ، ادبیات و سنتهای دیرینه مردم مازندران نیز محسوب میشود. حفظ و نگهداری این زبان، از اهمیت ویژهای برخوردار است، زیرا هر گونه فراموشی یا کاهش کاربرد آن به معنای از دست رفتن بخشی از هویت فرهنگی این سرزمین است.
مازندرانی، به عنوان یکی از زبانهای محلی، ریشهای چند هزارساله دارد و در طول تاریخ، فرهنگ و ادبیات خاص خود را شکل داده است. این زبان دارای گویشها و لهجههای متنوعی است که در نقاط مختلف استان متفاوت است. از جمله مهمترین ویژگیهای مازندرانی، غنای واژگان، ضربالمثلها و ادبیات شفاهی آن است که نسلها به نسلهای بعد منتقل شدهاند. داستانها، اشعار، آهنگها و حکایات محلی مازندران، نمونهای از عمق فرهنگی و ادبی این زبان هستند که نشاندهنده خرد جمعی و سبک زندگی مردم این دیار است.
با این حال، در دهههای اخیر، تغییر سبک زندگی، مهاجرت، گسترش رسانههای ملی و جهانی و فشار زبان غالب فارسی باعث شده است که زبان بومی مازندران به تدریج در خطر فراموشی قرار گیرد. بسیاری از جوانان امروز به جای استفاده از زبان مادری خود، بیشتر با زبان فارسی در ارتباط هستند و در برخی مناطق حتی کودکان مازندرانی به سختی میتوانند با گویش محلی خود صحبت کنند. این روند، اگر ادامه یابد، میتواند باعث از دست رفتن تدریجی فرهنگ و هویت مردم مازندران شود.
حفظ زبان مازندرانی نه تنها یک ضرورت فرهنگی بلکه یک وظیفه اجتماعی و آموزشی نیز هست. برای این منظور، توجه به چند راهکار کلیدی ضروری است:
1. آموزش زبان مازندرانی در مدارس و مراکز آموزشی: ایجاد دورههای آموزشی رسمی و غیررسمی برای آموزش زبان مادری به کودکان و نوجوانان، میتواند نسل جدید را با زبان بومی خود آشنا کند و انگیزه برای استفاده از آن در زندگی روزمره ایجاد نماید.
2. تولید محتوای فرهنگی و رسانهای به زبان مازندرانی: تولید کتاب، مجله، برنامههای رادیویی و تلویزیونی، انیمیشن و فیلم به زبان محلی، نه تنها باعث جذب نسل جوان میشود بلکه جایگاه زبان را در جامعه تقویت میکند.
3. تشویق خانوادهها به استفاده از زبان مادری در محیط خانه: خانواده، اولین مدرسه یادگیری زبان است. والدین میتوانند با صحبت کردن به زبان مازندرانی با کودکان خود، هم علاقه آنان را به زبان مادری افزایش دهند و هم آن را در زندگی روزمره تثبیت کنند.
4. برگزاری جشنوارهها و محافل فرهنگی: جشنوارههای شعر، موسیقی، داستانخوانی و تئاتر محلی به زبان مازندرانی، علاوه بر تقویت زبان، به ارتقای فرهنگ و هنر محلی نیز کمک میکند.
5. اسناد و ثبت ادبیات شفاهی: جمعآوری و مستندسازی داستانها، ضربالمثلها و اشعار محلی از بزرگان و افراد مسن جامعه، یک اقدام مهم در حفاظت از میراث زبانی است.
✓حفظ و ترویج فرهنگ و زبان مازندرانی در اولویت اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان
محمدی، مدیر کل فرهنگ و ارشاد اسلامی مازندران با تأکید بر ضرورت حفظ و ترویج فرهنگ، زبان و آیینهای بومی استان، از برنامهها و پروژههای کلیدی این اداره در راستای پاسداشت این میراث مازندران خبر داد.
وی در این گفتگو با اشاره به اهمیت ویژه این میراث در تاریخ ایران، به حساسیت زمان کنونی و ضرورت اقدام فوری برای جلوگیری از فراموشی این فرهنگ غنی پرداخته و گفت که اگر کسانی مانند او و خودمان برای فرهنگ مازندران کاری نکنیم، نباید انتظار داشته باشیم که فرد دیگری بیاید و برای فرهنگ مازندران کاری انجام دهد.
محمدی با اشاره به قدمت تاریخی استان مازندران و آثار فرهنگی، ادبی و آیینی که از گذشتههای دور در این منطقه بر جای مانده است، اظهار داشت: «مازندران یکی از استانهای قدیمی و تاریخی کشور است که باید بهطور جدیتر برای حفظ و ترویج فرهنگ و زبان بومی آن تلاش کنیم. این استان بهویژه از نظر مکتوبات و آثار فرهنگی که در تاریخ این مرز و بوم بر جای مانده، اهمیت زیادی دارد. متأسفانه به اندازه کافی در این زمینهها کار نشده و زبان مازندرانی، آیینها و فرهنگ مازندران در حال فراموشی هستند.»
وی همچنین به مسئله زبان مازندران، یا همان زبان تبری، اشاره کرده و گفت: «زبان مازندران یکی از میراثهای فرهنگی ارزشمند این منطقه است که در خطر فراموشی قرار دارد. اگر بهطور جدی برای حفظ این زبان کاری انجام ندهیم، نسلهای آینده ممکن است هیچ اطلاعی از آن نداشته باشند. در همین راستا، پروژه چاپ کتاب دوازده جلدی هر جلدی قریب هشتصد صفحه در دست اقدام قرار دارد که هدف آن حفظ و معرفی واژگان تبری است.»
مدیر کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان مازندران در خصوص این پروژه اظهار داشت: «این کتاب با همت دکتر جهانگیر نصری اشرفی، دکتر حسین اسلامی و استاد حجتالله حیدری تدوین شد و شامل نزدیک به دویست هزار واژه تبری است که پنج استان کشور را در بر میگیرد. این کتاب قرار است در سال ۱۴۰۴ چاپ شود و با حمایت استاندار، رئیس سازمان مدیریت و مدیرعامل چوب و کاغذ، این پروژه در حال پیشرفت است. این کتاب میتواند به عنوان یک مرجع مهم در حفظ و ماندگاری زبان مازندران در آینده استفاده شود.»
وی افزود: کتاب دستور زبان تبری نیز به همت استاد نصرالله هومند چاپ می شود.
محمدی همچنین از برنامههای ویژهای برای وارد کردن زبان مازندران به مدارس خبر داد و گفت: «هدف ما این است که با همکاری آموزش و پرورش مازندران، زبان تبری را به مدارس استان وارد کنیم. برای این منظور، ما در حال برنامهریزی برای امضای تفاهمنامههایی هستیم تا زبان مازندران در مدارس تدریس شود. این اقدام میتواند نقش مهمی در آشنایی نسلهای آینده با زبان مادریشان ایفا کند.»
✓آیینها و جشنهای بومی مازندران
مدیر کل فرهنگ و ارشاد اسلامی مازندران در ادامه به ضرورت احیای آیینها و جشنهای بومی استان اشاره کرد و گفت: «مازندران به دلیل قدمت تاریخی و فرهنگی خود، دارای آیینها و جشنهایی است که در سطح جهانی شناخته شدهاند، یکی از این جشنها، جشن مردگان است که امروز در کشورهای مختلفی همچون هلند، مکزیک و آمریکا برگزار میشود. این جشن در حقیقت همان ۲۶ عید ماه ما است که در آن روز فریدون بر ضحاک پیروز شد و اجازه داد برای فرزندان خود عزاداری کنند.»
وی افزود: «جشن هالووین، که در کشورهای مختلف نظیر آمریکا و انگلستان برگزار میشود، برگرفته از جشن تیر ماه سیزده شو که در مازندران برگزار میشود است. اینها بخشی از فرهنگ بومی ما هستند که متأسفانه از آنها غافل شدهایم.»
محمدی تأکید کرد که یکی از وظایف اصلی اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی مازندران زنده نگهداشتن این آیینها و معرفی آنها به نسلهای جدید است. وی گفت: «ما باید این آیینها و جشنها را که بخشی از هویت فرهنگی مازندران هستند، حفظ کنیم و به جامعه معرفی نماییم.»
✓موسیقی و شعر مازندران
در بخش دیگری از سخنان خود، محمدی به هنر موسیقی و شعر مازندران اشاره کرد و اظهار داشت: «مازندران دارای سبکهای خاصی در موسیقی است که متأسفانه در حال حاضر در معرض فراموشی قرار دارند. موسیقیهایی مانند تغزل، که یک سبک عاشقانه است و دارای مقامهایی چون امیرخوانی، نجما، طالبا و کتولی است، و همچنین موسیقی حماسی و موسیقی آیینی که مقامهایی همچون موری، چاوشی، لالایی و … را در بر میگیرد، جزو میراث فرهنگی ما هستند که باید از فراموشی نجات یابند.»
وی افزود: «ما در اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان مازندران در تلاشیم تا این موسیقیها را از طریق جشنوارهها و برنامههای مختلف فرهنگی و هنری زنده نگه داریم و آنها را به نسلهای آینده معرفی کنیم. همچنین، برای هنرمندان هنرهای نمایشی نیز توصیه کردهایم که از متون ادبی مانند شاهنامه یا داستانهایی نظیر آرش کمانگیر، طالب و زهره، مینا و پلنگ و قصههای بومی مازندران برای ساخت نمایشنامهها و آثار نمایشی استفاده کنند.»
محمدی همچنین به پیشینه غنی شعر مازندران اشاره کرد و گفت: «ما در تاریخ ادبیات مازندران شاعران بزرگی داشتهایم که متأسفانه کمتر شناخته شدهاند. شاعران بزرگی همچون امیر پازواری، سراجالدین قمری آملی و سلمان هراتی که در دوران خود از بزرگترین شاعران بودهاند و در شعر فارسی تأثیرگذار بودهاند. همچنین از پنج سبک شعر که وجود دارد، طالب آملی پیشگام سبک هندی و نیما یوشیج پدر شعر نو است. یکی از اقدامات ما در اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی این است که این بزرگان را به جامعه معرفی کنیم.»
✓مشاهیر مازندرانی
مدیر کل فرهنگ و ارشاد اسلامی مازندران در بخش دیگری از سخنان خود به مشاهیر بزرگ تاریخ مازندران اشاره کرد که تأثیرات شگرفی در عرصههای مختلف علمی، فلسفی و ادبی داشتند. محمدی در اینباره گفت: «ما در مازندران مشاهیر بزرگی داریم که در عرصههای مختلف علمی، فلسفی و ادبی نقش برجستهای ایفا کردهاند. چهرههایی مانند ابوالعباس قصاب آملی و همچنین محمد بن جریر طبری.»
نکته مهمتر که محمدی به آن اشاره کرد، ارتباط مستقیم افرادی چون ابوعلی سینا و ابوسعید ابوالخیر با ابوالعباس قصاب آملی بوده است. او گفت: در کتاب منطق الطیر ذکر شده که ابوعلی سینا، پزشک و فیلسوف بزرگ ایرانی شاگرد ابوالعباس قصاب آملی بوده است. همچنین ابوسعید ابوالخیر، دیگر شاگرد او بوده است.
محمدی در پایان سخنان خود گفت: «ما باید برای حفظ و ارتقای فرهنگ مازندران تلاش کنیم. این فرهنگ متعلق به ما و نسلهای آینده است و اگر امروز اقدام نکنیم، ممکن است این میراث فرهنگی برای همیشه از دست برود. در این راستا، ما برنامههای متعددی را در دستور کار داریم و امیدواریم با همکاری و همراهی تمام نهادها و مسئولان، بتوانیم به هدف حفظ و معرفی فرهنگ مازندران دست یابیم.»
✓ سخن پایانی
حفظ زبان بومی مازندران نه تنها باعث حفظ هویت و غرور ملی مردم این استان میشود، بلکه میتواند به تنوع فرهنگی کشور نیز کمک کند. هر زبان محلی، پنجرهای به جهانبینی و تجربه انسانی است و از دست دادن آن به معنای کاهش تنوع فرهنگی و از بین رفتن منابع ارزشمند ادبی و معنوی است.
علاوه بر جنبههای فرهنگی، حفظ زبان مازندرانی دارای اهمیت اجتماعی و روانشناختی نیز هست. ارتباط مردم با زبان مادری خود، حس تعلق، هویت و امنیت روانی را تقویت میکند و باعث ایجاد همبستگی اجتماعی میشود. زبان محلی ابزار مهمی برای انتقال ارزشها و هنجارهای اجتماعی و همچنین ایجاد پیوند بین نسلهاست.
با توجه به روند جهانیسازی و گسترش زبانهای غالب، اگر اقدامات جدی برای حفظ زبان مازندران انجام نشود، خطر از بین رفتن آن جدی خواهد بود. تجربه کشورهای دیگر نشان میدهد که بدون آموزش، تولید محتوا و حمایت جامعه، زبانهای محلی به سرعت جای خود را به زبانهای غالب میدهند و فرهنگ مرتبط با آنها نیز کمرنگ میشود.
در نتیجه، حفاظت از زبان مازندرانی یک اقدام ضروری برای حفظ هویت فرهنگی و اجتماعی مردم استان است. آموزش، ترویج و استفاده از این زبان در محیط خانواده، مدرسه و جامعه، تولید محتوای فرهنگی، ثبت ادبیات و برگزاری محافل فرهنگی از مهمترین ابزارهای این حفاظت به شمار میروند. همه اعضای جامعه، از دولت و مسئولان فرهنگی گرفته تا خانوادهها و جوانان، نقش مؤثری در این مسیر دارند.
در پایان، میتوان گفت که زبان مازندران میراثی ارزشمند، حامل فرهنگ و تمدن مردم و عامل هویتبخشی به جامعه است. حفظ آن، نه تنها پاسداری از گذشته و احترام به نسلهای پیشین است، بلکه سرمایهای برای آینده است که نسلهای بعدی بتوانند با افتخار و آگاهی فرهنگی، هویت خود را حفظ کنند و در مسیر توسعه فرهنگی و اجتماعی گام بردارند.
