تیرنگ:
رودخانهها، شاهرگهای حیاتی هر منطقه هستند که علاوه بر تأمین آب شرب و کشاورزی، نقش مهمی در حفظ اکوسیستم و تعادل طبیعی دارند. استان مازندران، به دلیل موقعیت جغرافیایی و داشتن منابع آبی متعدد، دارای شبکه گستردهای از رودخانهها و آبراههای طبیعی است که همواره زندگی مردم و اقتصاد منطقه را تحت تأثیر قرار دادهاند. اما در سالهای اخیر، روند آلودگی رودخانهها در مازندران به یک معضل جدی تبدیل شده است که تهدیدی برای محیط زیست، سلامت مردم و توسعه پایدار استان به شمار میآید.
✓دلایل آلودگی رودخانهها
آلودگی رودخانههای مازندران دلایل متعددی دارد که از عوامل انسانی و طبیعی ناشی میشوند. یکی از مهمترین عوامل، ورود فاضلابهای شهری و روستایی به رودخانهها بدون تصفیه مناسب است. بسیاری از شهرها و روستاهای مازندران فاقد سیستمهای پیشرفته تصفیه فاضلاب هستند و مواد آلاینده به صورت مستقیم وارد رودخانهها میشوند.
عامل دیگر، فعالیتهای کشاورزی و استفاده بیرویه از کودها و سموم شیمیایی است. بارشهای موسمی این مواد شیمیایی را به رودخانهها شسته و سبب آلودگی آب و تغییر ترکیبات شیمیایی آن میشوند. همچنین، احداث کارخانهها و صنایع در حریم رودخانهها و تخلیه پسابهای صنعتی بدون تصفیه، یکی دیگر از دلایل مهم آلودگی محسوب میشود.
زبالههای خانگی و پلاستیکی نیز به شدت سلامت رودخانهها را تهدید میکنند. متأسفانه بسیاری از مردم و گردشگران زبالههای خود را در کنار یا داخل رودخانهها رها میکنند که علاوه بر زیبایی طبیعی، زندگی آبزیان را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
✓پیامدهای آلودگی
آلودگی رودخانهها تأثیرات مخربی بر اکوسیستم دارد. آبزیان و ماهیها که منبع مهم تأمین پروتئین محلی هستند، در معرض تهدید قرار میگیرند و بسیاری از گونهها کاهش جمعیت یافته یا حتی در معرض نابودی هستند. همچنین، کیفیت آب شرب کاهش یافته و سلامت مردم به خطر میافتد. بیماریهای گوارشی، پوستی و حتی مشکلات طولانیمدت ناشی از مصرف آب آلوده، از پیامدهای مستقیم آلودگی هستند.
تأثیر آلودگی رودخانهها بر کشاورزی نیز قابل توجه است. استفاده از آب آلوده برای آبیاری محصولات کشاورزی باعث ورود مواد سمی به زنجیره غذایی شده و سلامت مردم را تهدید میکند. علاوه بر این، جذب توریست و گردشگر به دلیل کاهش کیفیت محیط زیست کاهش یافته و اقتصاد محلی نیز آسیب میبیند.
✓فاضلابهای مازندران سر از رودخانههای اصلی در میآورند
عزیز عابسی عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل و عضو سابق هیئت علمی پژوهشی مؤسسه فناوری جرجیا آمریکا (جرجیاتک) در گفتگو با تیرنگ با بیان اینکه حوضه آبریز دریای خزر دارای بیش از ۶ هزار آبریز اصلی و ۱۳۰ رودخانه منتهی به آن شامل رودهای سمور و گرگان رود، اورال، ولگا، کورا، سفیدرود، سولاک است، گفت: متأسفانه فاضلابهای استان سر از رودخانههای اصلی در میآورند و از آنجا به دریا میرسند و باعث مرگ و میر آبزیان و بیماری این موجودات میشوند.
وی با بیان اینکه در بابلرود و سیاهرود ماشینهای تخلیه فاضلاب لجنها را در بستر رودخانه میریزند، اظهار کرد: بیشترین جمعیت ساکن در سواحل دریای خزر مربوط به ایران بوده که بخش عمده این جمعیت در شهرهای استان مازندران که جمعیت متراکم و شناور دارند، زندگی میکنند. بخشی از این شهرها تصفیه خانه فعال ندارند و با واسطه یا بی واسطه آلایندههای آنها به دریای خزر میشوند.
✓لزوم دستیابی به راهکاری بنیادی برای حل مشکل
عابسی منشأ این آلودگی میکروبی را ورود آلودگی فلزات سنگین به خزر دانست و گفت: شناگاههای استان بار میکروبی بالایی دارند و بر اساس مطالعات علمی بیشتر بار میکروبی وارد شده به خزر از طریق رودها است.
وی راهکار حل بسیاری از مشکلات را استفاده از نخبگان دانست و گفت: متأسفانه در کشور استخدام و استفاده از بورسیه تحصیلی به طور درستی برنامه ریزی نشده است و افرادی که صلاحیت علمی و مدیریتی ندارند به جایگاهی میرسند که شایسته آن نیستند.
عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل بر دستیابی به راهکاری بنیادی برای حل مشکلات کشور تاکید کرد و افزود: اگر این موضوع مدیریت نشود در سالهای آینده آلودگی منابع آبی استان بیش از این از کنترل خارج شده و این آلودگی سبب بروز انواع بیماریها میشود.
✓اقدامات پیشگیرانه و راهکارها
برای مقابله با آلودگی رودخانهها، اقدامهای متعددی میتواند مؤثر باشد. نخست، سرمایهگذاری در سیستمهای تصفیه فاضلاب شهری و صنعتی بسیار ضروری است. تصفیه مناسب فاضلابها قبل از ورود به رودخانهها، میتواند بخش عمدهای از آلودگیها را کاهش دهد.
آموزش عمومی و فرهنگسازی در میان مردم نیز نقش کلیدی دارد. آموزش به شهروندان و گردشگران درباره خطرات رهاسازی زباله و مواد آلاینده در محیط زیست، میتواند رفتارهای نادرست را کاهش دهد. ایجاد کمپینهای محیط زیستی و مشارکت سمنها و گروههای مردمی در پاکسازی رودخانهها، میتواند تأثیر مثبتی داشته باشد.
علاوه بر این، کنترل فعالیتهای کشاورزی و استفاده صحیح از کودها و سموم شیمیایی اهمیت دارد. تشویق کشاورزان به استفاده از روشهای کشاورزی پایدار و ارگانیک، کاهش مصرف سموم شیمیایی و مدیریت مناسب پسابها، میتواند سلامت رودخانهها را تضمین کند.
✓پروژهها و اقدامات اجرایی
سازمانهای مرتبط محلی مازندران در سالهای اخیر تلاشهایی برای کاهش آلودگی رودخانهها انجام دادهاند. از جمله، احداث تصفیهخانههای فاضلاب در شهرهای بزرگ، نصب ایستگاههای پایش کیفیت آب و برگزاری دورههای آموزشی برای کشاورزان و مردم محلی. همچنین، همکاری با دانشگاهها و مراکز پژوهشی برای مطالعه و بررسی وضعیت رودخانهها و ارائه راهکارهای علمی و عملی، از اقدامات مهم محسوب میشود.
با این حال، کارشناسان معتقدند که بدون مشارکت گسترده مردم و حمایت دولت، اقدامات به تنهایی نمیتواند مشکل آلودگی را به طور کامل حل کند. هماهنگی بین دستگاههای اجرایی، برنامهریزی بلندمدت و ایجاد انگیزه برای رعایت استانداردهای محیط زیستی، از الزامات حیاتی در این زمینه است.
✓سخن پایانی
رودخانههای مازندران نه تنها منابع حیاتی آب و محیط زیست هستند، بلکه بخشی از هویت طبیعی و فرهنگی استان محسوب میشوند. آلودگی این رودخانهها تهدیدی جدی برای زندگی مردم، اقتصاد محلی و تنوع زیستی است. بنابراین، حفاظت و بازسازی آنها باید به یک اولویت ملی و استانی تبدیل شود.
اجرای سیستمهای تصفیه فاضلاب، مدیریت صحیح کشاورزی، فرهنگسازی و مشارکت مردمی، آموزش و پژوهش علمی، راهکارهایی هستند که میتوانند به کاهش آلودگی رودخانهها کمک کنند. هرگونه کوتاهی در این زمینه، پیامدهای جبرانناپذیری برای نسلهای آینده خواهد داشت.
در نهایت، حفاظت از رودخانهها تنها مسئولیت یک نهاد یا سازمان نیست؛ بلکه نیازمند همکاری تمامی مردم، مسئولان و جامعه مدنی است. با همت جمعی و اقدامات جدی، میتوان رودخانههای مازندران را از آلودگی نجات داد و زندگی سالم و محیط زیست پایدار را برای نسلهای آینده تضمین کرد.
