تیرنگ، الهام دهقان
با نزدیک شدن به پاییز و کاهش دما، یکی از زیباترین رخدادهای طبیعی در مازندران آغاز میشود: ورود پرندگان مهاجر به تالابها و آببندانهای استان. پایش جدید اداره کل محیط زیست مازندران نشان میدهد نخستین گروه از پرندگان شامل اردکها، فلامینگوها و چنگرها در ساعات اخیر وارد پناهگاه حیاتوحش میانکاله شدهاند. این تالاب بینالمللی سالهاست بهعنوان یکی از مهمترین زیستگاههای پرندگان مهاجر در شمال ایران شناخته میشود و هر ساله پذیرای دهها هزار قطعه پرنده از گونههای مختلف است.
حضور پرندگان مهاجر تنها یک پدیده زیستی نیست؛ بلکه بازتابی از سلامت اکوسیستمهای آبی استان و شاخصی برای سنجش میزان پایداری محیطزیست در منطقهای است که بهعنوان ریه سبز ایران شناخته میشود.
✓ میانکاله؛ ذخیرهگاه حیات و میراث جهانی
پناهگاه حیاتوحش میانکاله در شرق مازندران و حاشیه جنوبی دریای خزر قرار دارد. این تالاب نقش حیاتی در بقای گونههای جانوری و گیاهی ایفا کرده است.
هر سال از نیمه شهریور تا اواسط زمستان، مسیرهای مهاجرت پرندگان از سیبری، شمال اروپا و مناطق سردسیر آسیای میانه به سوی جنوب شکل میگیرد و میانکاله یکی از نخستین ایستگاههای مهم در این مسیر به شمار میرود. پرندگان پس از طی هزاران کیلومتر پرواز، در این تالاب فرود میآیند و ماههای سرد سال را در کنار منابع غذایی غنی و زیستگاهی امن سپری میکنند.
بیش از ۷۰ گونه پرنده مهاجر اعم از بومی و غیربومی در میانکاله شناسایی شدهاند. فلامینگوها با پرهای صورتی، اردکهای وحشی، چنگرها، غازها، حواصیلها و … تنها بخشی از مهمانان زمستانی این تالاب هستند که حضورشان چشماندازی رؤیایی از همزیستی طبیعت میآفریند.
✓اکوسیستمهای آبی مازندران؛ فراتر از میانکاله
اگرچه تالاب میانکاله مشهورترین زیستگاه پرندگان مهاجر در مازندران است، اما تنها پناهگاه آنها نیست. این استان با دارا بودن تالابهای مهم دیگر نظیر فریدونکنار و همچنین صدها قطعه آببندان بهشت پرندگان مهاجر به شمار میرود.
آببندانهای استان هر ساله میزبان هزاران پرنده هستند. این اکوسیستمهای آبی علاوه بر اهمیت زیستی، نقش مهمی در ذخیره آب کشاورزی، کنترل سیلابها، پرورش ماهی و حتی گردشگری محلی دارند. به همین دلیل حضور پرندگان مهاجر در آنها، نشانهای از غنای اکولوژیکی و پایداری منابع طبیعی استان محسوب میشود.
✓پرندهنگری؛ فرصتی برای گردشگری پایدار
حضور پرندگان مهاجر نه تنها برای محیطزیست بلکه برای گردشگری طبیعی نیز یک فرصت ارزشمند است. در سالهای اخیر، علاقهمندان به پرندهنگری از داخل و خارج کشور راهی میانکاله و تالابهای مازندران شدهاند تا لحظات بینظیر پرواز و فرود دستههای پرندگان را از نزدیک ببینند.
این نوع گردشگری که در بسیاری از کشورهای جهان یک صنعت پردرآمد به شمار میرود، میتواند در مازندران نیز به رونق اقتصادی روستاهای اطراف تالابها کمک کند. برگزاری تورهای پرندهنگری، اقامت در خانههای بومگردی و خرید صنایع دستی و محصولات محلی از جمله دستاوردهای این فعالیتهاست. با این حال، توسعه چنین ظرفیتی نیازمند زیرساختهای مناسب، آموزش جوامع محلی و مدیریت صحیح گردشگری است تا زیستگاهها دچار فشار و تخریب نشوند.
✓حفاظت و پایش پرندگان
با ورود نخستین دسته پرندگان مهاجر، فعالیتهای حفاظتی در میانکاله و سایر تالابهای استان افزایش یافته است. روحالله اسماعیلی، معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی مازندران، اعلام کرده است:
«پایش مهاجرت پرندگان در جنوبشرق دریای خزر گامی مهم در بررسی مسیرهای مهاجرت و وضعیت جمعیت این گونههاست. اجرای این طرح در میانکاله اهمیت ویژهای دارد.»
وی افزود: «طرح پایش پرندگان شکاری در گلوگاه و میانکاله نه تنها برای حفاظت از این گونهها پیشگام است، بلکه با جمعآوری دادههای علمی دقیق، امکان ارائه راهکارهای حفاظتی و مدیریت هوشمندانه زیستگاههای طبیعی را فراهم میکند.»
این پایشها اغلب با مشارکت کارشناسان، محیطبانان و داوطلبان مردمی انجام میشود. آنها با ثبت گونهها، شمارش جمعیت و بررسی وضعیت سلامت پرندگان، اطلاعات ارزشمندی به دست میآورند که در مدیریت آینده این زیستگاهها نقش حیاتی دارد.
✓چالشهای پیشروی پرندگان مهاجر
با وجود تمام این ظرفیتها، زیستگاههای پرندگان مهاجر در مازندران با تهدیدهای جدی روبهرو هستند:
1. شکار غیرمجاز: متأسفانه هر ساله در برخی نقاط استان، پرندگان مهاجر توسط شکارچیان غیرمجاز صید میشوند که این موضوع خسارت سنگینی به تنوع زیستی وارد میکند.
2. کاهش سطح آب تالابها: خشکسالیهای اخیر و بهرهبرداری بیرویه از منابع آب، موجب کاهش تراز آبی تالابها شده است.
3. آلودگی زیستگاهها: ورود پسابهای کشاورزی و صنعتی، کیفیت آب تالابها را کاهش داده و بر سلامت پرندگان اثر منفی میگذارد.
4. تغییر کاربری اراضی: ساختوسازهای غیرمجاز و تبدیل زمینهای اطراف تالابها به ویلا و زمین کشاورزی، زیستگاههای طبیعی را محدود کرده است.
5. گردشگری بیضابطه: ورود گردشگران بدون مدیریت درست میتواند آرامش و امنیت پرندگان را بر هم بزند.
✓میانکاله؛ نماد همزیستی انسان و طبیعت
تالاب میانکاله نه فقط برای پرندگان، بلکه برای انسانها نیز یک منبع ارزشمند است. صیادان محلی سالها از نعمت دریا و تالاب بهره بردهاند و کشاورزان اطراف از منابع آبی آن استفاده میکنند. حضور پرندگان مهاجر نیز فرصتی برای بازشناسی هویت زیستمحیطی مازندران است؛ چراکه این پرندگان در واقع سفیران تنوع زیستی هستند که پیام سلامت یا آسیبپذیری اکوسیستمها را با خود به همراه میآورند.
✓سخن پایانی
ثبت ورود نخستین گروه پرندگان مهاجر به میانکاله، بار دیگر نگاهها را به سمت ارزشهای بیبدیل مازندران جلب کرده است. حضور این پرندگان، علاوه بر زیباییهای بصری، یادآور اهمیت حفاظت از تالابها و زیستگاههای آبی است.
اگر حفاظت و مدیریت اصولی جدی گرفته شود، میانکاله و دیگر تالابهای مازندران میتوانند نه تنها بهعنوان زیستگاههای ایمن برای پرندگان مهاجر باقی بمانند، بلکه به قطب گردشگری طبیعی و پایدار کشور نیز تبدیل شوند. اما در مقابل، غفلت از تهدیدهایی مانند شکار غیرمجاز، آلودگی و تخریب زیستگاه، میتواند این سرمایه طبیعی را با خطر نابودی مواجه کند.
پرندگان مهاجر مهمانانی هستند که هر ساله با سفر هزاران کیلومتری، بخشی از سال را در آغوش مازندران میگذرانند. احترام به حضور آنها و حفاظت از زیستگاهشان، احترام به آیندهای است که همه ما در آن سهیمیم.





















































































