آب‌بندان‌ها، نفس دوباره زمین
آب‌بندان‌ها، نفس دوباره زمین
در دل شالیزارهای مازندران، جایی میان درختان انبوه و زمین‌های سبز، آب‌بندان‌ها مانند آینه‌هایی طبیعی، از دیرباز نقش ستون فقرات کشاورزی سنتی را ایفا کرده‌اند

 

تیرنگ:

در دل شالیزارهای مازندران، جایی میان درختان انبوه و زمین‌های سبز، آب‌بندان‌ها مانند آینه‌هایی طبیعی، از دیرباز نقش ستون فقرات کشاورزی سنتی را ایفا کرده‌اند. حوضچه‌هایی خاکی که قرن‌ها آب باران و رودخانه‌ها را در خود ذخیره کرده و به کمک کشاورزان آمده‌اند. اما در سال‌های اخیر، این سرمایه‌های طبیعی با تهدیداتی چون رسوب‌گذاری، کم‌آبی، نابودی پوشش گیاهی، و بی‌توجهی، در آستانه فراموشی قرار گرفتند.

اکنون اما، نسیمی از امید در حال وزیدن است؛ طرح‌های احیای آب‌بندان‌ها در استان مازندران کلید خورده و بار دیگر نگاه‌ها را به ظرفیت‌های بومی جلب کرده است.

✓ آب‌بندان چیست و چرا مهم است؟

آب‌بندان‌ها، در واقع مخازن طبیعی یا نیمه‌مصنوعی‌اند که به‌ویژه در مناطق پربارش شمال کشور برای ذخیره آب کشاورزی، پرورش ماهی و تعدیل رطوبت محلی استفاده می‌شوند.

در سال‌های اخیر با کاهش نزولات جوی و خشک‌سالی‌های پیاپی، نقش این ذخیره‌گاه‌ها دوچندان شده؛ چرا که می‌توانند در فصل بارندگی، آب را نگه داشته و در فصل خشک، کشاورزی را زنده نگه دارند.

رئیس گروه تجهیز و نوسازی و زهکشی و آببندان‌های معاونت آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی بهسازی و مرمت آب بندان های روستایی را به عنوان یک زیرساخت حیاتی ضروری دانست.

محمد قربانی در بازدید از پروژه‌های مرمت و بهسازی آب‌بندان‌های روستاهای ملامحله و چمازین شهرستان بابل افزود: اعتبار تخصیص یافته به این پروژه‌ها حدود ۴۶ میلیارد ریال بوده است. این پروژه‌ها توانسته ۱۳۰ هکتار از اراضی پایین‌دست را بهره مند ساخته و ۱۲۰ نفر از اهالی این روستاها را از مزایای خود بهره‌مند سازند.

قربانی ضمن تقدیر از اقدامات انجام شده در راستای بهسازی آب‌بندان‌ها، بر اهمیت این سازه‌ها در تأمین آب زراعی استان تاکید کرد.

وی آب‌بندان‌ها را به عنوان زیرساخت‌های حیاتی برای استفاده بهینه از آب‌های سطحی در فصول غیر زراعی، افزایش حجم ذخیره‌سازی آب و تقویت سفره‌های آب زیرزمینی دانست.

قربانی همچنین بر لزوم ادامه این پروژه‌ها و حل مشکلات سایر آب‌بندان‌ها تاکید کرد وادامه داد: این بازدید نشان از توجه ویژه وزارت جهاد کشاورزی به توسعه و بهبود زیرساخت‌های آبیاری در مناطق روستایی دارد و امید است با ادامه این روند، مشکلات کمبود آب در بخش کشاورزی این مناطق مرتفع شود.

✓آب بندان ها می توانند به قطب گردشگری و ورزشی تبدیل شوند

فرماندار ساری با اشاره به وجود ۱۰۶ قطعه آب بندان گفت: این آب بندان ها می توانند به قطب های گردشگری و ورزشی تبدیل شوند.

محمدعلی نوبخت در شورای کشاورزی با اشاره به اهمیت راهبردی آب‌بندان‌ها به‌عنوان منابع ذخیره آب، تولید، گردشگری و توسعه روستایی، گفت: شهرستان ساری با در اختیار داشتن ۱۰۶ قطعه آب‌بندان با مجموع مساحت بیش از ۳۲۰۰ هکتار، ظرفیت بی‌نظیری برای مدیریت پایدار منابع آب و توسعه اقتصادی چندوجهی در اختیار دارد. این ظرفیت بالقوه می‌تواند با یک برنامه‌ریزی منسجم و مبتنی بر آمایش سرزمینی، به یک مزیت رقابتی تبدیل شود.

وی با بیان اینکه ظرفیت‌های هر آب‌بندان با هدف بهره‌برداری در چهار محور اصلی شامل کشاورزی، پرورش آبزیان، گردشگری طبیعی و فعالیت‌های ورزشی آبی، فعالیت خود را آغاز خواهند کرد افزود: لازم است برای هر آب‌بندان، کاربری غالب و ظرفیت‌های مکمل آن به‌صورت فنی شناسایی شود تا از سرمایه‌گذاری‌های موازی و تزاحم‌های بهره‌برداری جلوگیری شده و بهره‌وری افزایش یابد.

مقام عالی دولت در مرکز مازندران در ادامه با اشاره به اولویت‌بندی آب‌بندان‌های نیازمند لایروبی، با تأکید بر اینکه توسعه گردشگری آب‌بندانها، بستری برای سرمایه‌گذاری پایدار در دل تحقق شعار سال است گفت: بر اساس برآوردهای کارشناسی، در صورت لایروبی و بهسازی اصولی، توان ذخیره‌سازی آب در آب‌بندان‌های ساری می‌تواند به میزان ظرفیت سد شهید رجایی برسد؛ این یعنی ما یک سد پنهان در دل زمین داریم که باید احیا شود.

نوبخت با تأکید بر ضرورت داشتن رویکرد برنامه‌محور، به فرایند تدوین سند توسعه آب‌بندان‌های شهرستان ساری اشاره کرد و افزود: این سند با مشارکت کارشناسان بخش‌های مرتبط، دانشگاه‌ها، بهره‌برداران، کشاورزان و با نگاه بین‌بخشی تهیه خواهد شد تا چارچوب توسعه‌ای این منابع برای آینده مشخص شود.

وی با اشاره به تأثیر مستقیم آب‌بندان‌ها بر تأمین آب بخش کشاورزی، تصریح کرد: استفاده بهینه از منابع آب سطحی در مدیریت فصل زراعی، یکی از راهبردهای اصلی ما برای کاهش وابستگی به منابع زیرزمینی و افزایش تاب‌آوری در برابر خشکسالی است.

فرماندار ساری در ادامه به امکان‌سنجی طرح‌های گردشگری، کشاورزی، اقتصادی و ورزشی در آب‌بندان‌ها با هدف تحقق شعار سال مقام معظم رهبری مبنی بر سرمایه‌گذاری برای تولید اشاره کرد و افزود: بسیاری از این آب‌بندان‌ها می‌توانند به قطب‌های گردشگری و ورزشی طبیعی تبدیل شوند؛ به شرط آنکه با نگاه سرمایه‌گذاری، زیرساخت‌سازی و حفظ محیط زیست پیش برویم.

✓ گردشگری و بوم‌محوری

برخی از آب‌بندان‌ها مثل آنچه در بابل، سوادکوه شمالی و… وجود دارد، به کمک جوانان بومی تبدیل به مقصد بوم‌گردی شده‌اند. آلاچیق‌های سنتی، قایق‌سواری، ماهی‌گیری تفریحی و حتی اقامتگاه‌های محلی، فضای مناسبی برای جذب گردشگر و اشتغال‌زایی محلی فراهم کرده‌اند.

✓ نگاهی به آینده؛ فرصتی برای مقابله با بحران آب

درحالی‌که بسیاری از استان‌های کشور با بحران کم‌آبی روبه‌رو هستند، احیای آب‌بندان‌ها می‌تواند یک الگوی ملی در مدیریت منابع آب باشد. ذخیره آب‌های سطحی، کاهش وابستگی به آب زیرزمینی، تغذیه سفره‌های زیرسطحی، و حفظ اکوسیستم منطقه‌ای از جمله مزایای این طرح است.

به گفته‌ی کارشناسان، اگر این ظرفیت‌های بومی به‌درستی مدیریت و مدرن‌سازی شود، مازندران می‌تواند در آینده نزدیک به مدلی موفق از توسعه پایدار کشاورزی و آب‌محور در کشور تبدیل شود.

✓ سخن پایانی

احیای آب‌بندان‌ها، فقط یک پروژه عمرانی نیست؛ بازگشت به خرد بومی و سرمایه‌گذاری بر دانش نیاکان ماست. تجربه ثابت کرده، وقتی دولت و مردم در کنار هم بایستند، حتی خاک‌های ترک‌خورده هم دوباره زنده می‌شوند.