تیرنگ:
برداشت شن و ماسه از بستر رودخانهها در استانهای شمالی، سالهاست که به یک معضل جدی زیستمحیطی و اقتصادی بدل شده است. این برداشتها که در بسیاری از مواقع به شکل غیرمجاز، شبانه و بدون نظارت کافی صورت میگیرد، فراتر از ظرفیت طبیعی رودخانهها بوده و پیامدهای جبرانناپذیری برای منابع آب، اکوسیستم، کشاورزی، پلها و ساکنان حاشیه رودخانهها به دنبال دارد.
با وجود هشدارهای مکرر کارشناسان محیطزیست، مسئولان محلی و حتی برخی نمایندگان مجلس، برداشت بیرویه شن و ماسه همچنان ادامه دارد؛ درحالیکه پیامدهای آن در سالهای اخیر آشکارتر از همیشه شده است: فرونشست زمین، نابودی زیستگاههای آبزیان، تخریب باغات و مزارع، تخریب پلها و زیرساختهای ارتباطی و حتی افزایش خطر سیل.
استانهای مازندران، گیلان، گلستان،، از مهمترین مناطقی هستند که به دلیل وجود رودخانههای پرآب و شندار، بیشترین برداشتهای شن و ماسه در آنها انجام میشود.
جعفری، یکی از افرادی که در نزدیکی رودخانه سکونت دارد میگوید:
«رودخانهها هر سال در اثر فرسایش طبیعی کوهستانها و جریان آب، مقدار محدودی شن و ماسه تولید میکنند که برای حفظ تعادل طبیعی بستر و کنارههای رودخانه کفایت میکند. اما برداشت بیرویه باعث عمیق شدن بستر، تغییر مسیر رودخانه، تخریب کرانهها، کاهش پوشش گیاهی و حتی خشک شدن برخی چشمهها و تالابهای پاییندست میشود.»
✓پیامدهای محیطزیستی برداشت بیرویه شن و ماسه
1. تخریب بستر رودخانه و نابودی اکوسیستم آبزیان
برداشت بیش از حد شن و ماسه باعث عمیقتر شدن و تغییر شکل بستر رودخانه میشود. این مسئله مستقیماً زیستگاه بسیاری از آبزیان را نابود میکند. ماهیهای بومی، دوزیستان و حتی پرندگان وابسته به این بستر شنی و ماسهای برای تخمریزی، تغذیه و بقا هستند. با تخریب این زیستگاهها، بسیاری از گونهها در معرض خطر انقراض محلی قرار میگیرند.
2. کاهش کیفیت آب و تشدید فرسایش خاک
برداشت بیرویه باعث برهم خوردن جریان طبیعی آب میشود که کدورت آن را افزایش میدهد. این افزایش ذرات معلق، کیفیت آب را برای مصرف کشاورزی، شرب یا حیاتوحش کاهش میدهد. همچنین با عمیق شدن بستر رودخانه، آبهای زیرزمینی تغذیه نمیشوند و سطح سفره آب زیرزمینی پایین میرود که منجر به فرونشست خاک میشود.
3. افزایش خطر سیلاب و تغییر مسیر رودخانه
برداشت بیرویه شن و ماسه، مسیر طبیعی آب را تغییر میدهد و باعث سست شدن کنارههای رودخانه میشود. در مواقع بارندگیهای شدید یا سیلابها، آب به راحتی از بستر اصلی منحرف و وارد زمینهای کشاورزی یا مناطق مسکونی میشود. این امر در مازندران و گیلان بارها باعث تخریب پلها، جادهها و روستاها شده است.
✓تأثیر اقتصادی؛ از تخریب زمینهای کشاورزی تا خسارت به زیرساختها
تأثیرات اقتصادی این برداشتهای بیرویه کمتر از خسارات زیستمحیطی نیست. فرو ریختن پلهای ارتباطی در سیلابها، آسیب به جادههای ساحلی یا روستایی، از بین رفتن باغات و زمینهای کشاورزی و حتی تخریب خانههای روستاییان بخشی از این پیامدهاست.
✓معادن معضلی بزرگ برای کشاورزان
محمدرضا شرقی یکی از کشاورزان فریدونکناری اظهار کرد: برداشتهایی که از کوههای جاده هراز صورت میگیرد تا معادن را احداث کنند به معضل جدی برای کشاورزان بهویژه کشاورزانی که در پایین دست قرار دارند شده است.
وی خاطرنشان کرد: این برداشتها موجب میشود که حریم رودخانهها از بین برود و به مرور زمان رودخانهها کوچک شده و حجم آبی که باید به پایین دست برسد کاهش پیدا میکند.
این فعال بخش کشاورزی تصریح کرد: درحالی که سالهای نه چندان دور، ما شاهد رودخانههای زلال از هراز تا کیکاوس رود بودیم اما با ورود نخالههای شن و ماسه حاصل از برداشت معادن موجب شده رودخانههای حال حاضر پر از گل و لای باشد و آب این رودخانه مناسب کشاورزی نیست
شرقی ادامه داد: همچنین گلآلود بودن رودخانهها موجب میشود که کشاورزان برای اینکه آب مناسبی را استفاده کنند نیازمند لایروبی باشند که هزینههای گزافی را از این بابت به قشر کشاورزان تحمیل میکند.
طبق قانون مدیریت منابع آب کشور و قانون حفاظت از محیطزیست، برداشت شن و ماسه باید محدود، تحت نظارت و بر اساس ظرفیت هر رودخانه باشد. با این حال، برخی، برای سود بیشتر به برداشت شبانه و فراتر از حد مجاز روی میآورند و شرکتهای فاقد مجوز نیز با ضعف نظارت، فعالیتهای غیرقانونی خود را ادامه میدهند.
✓قدرت مافیا منافع معادن را حفظ میکند
علیاصغر باقرزاده نماینده مردم بابلسر و فریدونکنار در مجلس شورای اسلامی در گفتگو با خبرنگار بلاغ؛ اظهار کرد: در رابطه با مسئله برداشتهای بیروه معادن که منجر به آسیبهای زیاد زیستمحیطی میشود بارها به مسئولان مربوطه از جمله اداره کل صمت تذکر داده شد.
وی خاطرنشان کرد: احداث این معادن و برداشتهای بیرویه که انجام میشود نه تنها موجب آسیبهای محیطزیستی در بالادست میشود بلکه مشکلات زیادی را برای ما و بهویژه کشاورزانی که در پاییندست هستند ایجاد میکند.
نماینده مردم بابلسر و فریدونکنار در مجلس تصریح کرد: گل و لایی که از بابت این برداشتهای بیرویه به رودخانهها سرازیر میشود موجب رسوب شده و کشاورزان درحالی که بهصورت معمول بایستی هر ۶ سال یک بار رودخانه را لایروبی کنند اما بهدلیل شرایط فعلی مجورند هر دو سال یا هر سال لایروبی رودخانهها را انجام دهند.
باقرزاده با بیان اینکه حفظ محیطزیست هم بسیار حائز اهمیت است، گفت: باتوجه به اینکه مازندران استانی خوش آب و هوا و سرسبز است نباید برای منافع عدهای خاص، زیست بوم آن دچار مخاطره شود.
وی تاکید کرد: متاسفانه مافیایی وجود دارد که اجازه نمیدهد منافع برخی افراد در زمینه احداث معادن به خطر بیافتد اما ما با جدیت این موارد را پیگیری خواهیم کرد
✓اهمیت ساماندهی رودخانهها
معاون برنامهریزی آب منطقهای مازندران، با اشاره به اهمیت ساماندهی رودخانهها، بر لزوم برداشت شن و ماسه مطابق با تشخیص آب منطقهای تأکید کرد و مسئولیت این امر را به عهده شهرداریها و دهیاریها گذاشت.
✓هشدار کارشناسان؛ خسارتهای غیرقابل جبران در انتظار است
کارشناسان محیطزیست هشدار میدهند که ادامه این روند، طی سالهای آینده باعث میشود بسیاری از رودخانههای کشور به کانالهای مصنوعی و بیجان تبدیل شوند. دیگر نه از حیاتوحش خبری خواهد بود، نه از کشاورزی حاشیه رودخانه، نه از آب زیرزمینی کافی و نه از امنیت پلها و جادهها.
صادقی، پژوهشگر این حوزه میگوید:
«تخریب رودخانه یعنی تخریب یک اکوسیستم کامل. این خسارات نه با کاشت درخت جبران میشود، نه با بودجه عمرانی. بعضی از این پیامدها برگشتناپذیرند. امروز رودخانه را میخشکانیم، فردا در خشکسالیها و سیلابها تاوان آن را خواهیم داد.»
✓راهکار چیست؟
کارشناسان توصیه میکنند برای مدیریت این بحران، چند اقدام ضروری است:
۱. برنامهریزی جامع مدیریت رودخانهها: باید ظرفیت هر رودخانه بهطور علمی تعیین شود و مجوزها بر این اساس محدود گردد.
2. استفاده از فناوریهای نوین در صنعت ساختوساز: مصالح بازیافتی و تکنولوژیهای جدید میتواند وابستگی به شن و ماسه را کاهش دهد.
3. نظارت سختگیرانه و شفافسازی: برخورد جدی با تخلفات و انتشار عمومی لیست شرکتهای مجاز و غیرمجاز میتواند در راستای مقابله با برداشت غیر مجاز موثر باشد.
✓سخن پایانی
برداشت بیرویه شن و ماسه از رودخانهها نه تنها یک مشکل زیستمحیطی، بلکه بحرانی چندبعدی است که منابع طبیعی، معیشت کشاورزان، ایمنی شهروندان و زیرساختهای کشور را تهدید میکند. اگر امروز برای توقف این روند اقدامی اساسی نشود، در آیندهای نهچندان دور با بحرانهای شدیدتر زیستمحیطی، اقتصادی و اجتماعی روبرو خواهیم بود.
