تیرنگ:
در سالهای اخیر، بسیاری از توجهات نسبت به بحران آب در مناطق مرکزی و جنوبی ایران متمرکز بوده، اما واقعیت آن است که استانهای شمالی کشور نیز بهتدریج در حال ورود به یک بحران پنهان و خاموش هستند: افت آبهای زیرزمینی. استان مازندران بهرغم برخورداری از بارندگی نسبتاً مطلوب، امروز با چالشی عمیق در بخش منابع آب زیرزمینی مواجه است؛ چالشی که کمتر دربارهاش صحبت میشود اما اثرات آن ممکن است پایدارتر و مخربتر از بحرانهای آشکار باشد.
✓ ماجرا از کجا شروع شد؟
مازندران به دلیل آبوهوای معتدل، زمینهای حاصلخیز و دسترسی مناسب به منابع آبی، همواره یکی از قطبهای کشاورزی ایران بوده است. اما همین وابستگی شدید به کشاورزی، زمینهساز بهرهبرداری فشرده و گاه بیضابطه از منابع آبی زیرزمینی شده است. طی دو دهه اخیر، فشار سنگینی به سفرههای آب زیرزمینی وارد شده است.
این در حالی است که تغییرات اقلیمی، کاهش بارندگی مؤثر، افزایش دمای هوا و تبخیر بالا، روند تغذیه آبخوانها را مختل کردهاند. به بیان ساده، برداشت بیشتر از شارژ طبیعی سالانه صورت میگیرد و این یعنی خالی شدن تدریجی مخازن.
✓ چرا وضعیت نگرانکننده است؟
در حال حاضر دو تهدید اصلی در مازندران وجود دارد:
1. فرونشست زمین: با تخلیه مفرط آبخوانها، ساختارهای زیرزمینی سست میشوند و امکان فرونشست جدی در دشتهای شرقی وجود دارد. پدیدهای که در اصفهان و تهران تجربه شده و آثار جبرانناپذیری بر زمین، زیرساختها و زندگی مردم گذاشته است.
2. شوری خاک و آب: با پایین رفتن سطح آب زیرزمینی، نفوذ آب شور به درون آبخوانها افزایش مییابد. این موضوع نهتنها منابع آب را از بین میبرد بلکه کیفیت خاک را نیز کاهش میدهد و کشاورزی را بهتدریج نابود میکند.
✓ چرا مدیریت موجود کافی نیست؟
اقداماتی همچون نصب کنتورهای هوشمند، مسدودسازی چاههای غیرمجاز و مطالعات پایش منابع آب، گامهایی ضروریاند اما هنوز از نظر گستردگی، سرعت و اثربخشی، در حد لازم نیستند.
ضعفهایی در دو حوزه به چشم میخورد:
سیاستگذاری کلان: هنوز الگوی کشت بهطور مؤثر اصلاح نشده و هیچ عزم جدی برای محدودسازی کشتهای پرمصرف بهویژه در فصل گرم دیده نمیشود.
مشارکت اجتماعی: بدون همراهی کشاورزان، بهویژه در روستاهای دورافتاده، هیچ سیاست کنترلی دوام نمیآورد. بسیاری از کشاورزان همچنان تصور میکنند چون مازندران «پرآب» است، نیازی به صرفهجویی ندارند.
✓ راهکار چیست؟
برای عبور از این بحران رو به رشد، یک بسته راهکار چندلایه نیاز است:
1. اصلاح فوری الگوی کشت: کشت دوم برنج در بسیاری از مناطق باید متوقف یا جایگزین شود. محصولات کممصرف با حمایتهای مالی و آموزشی باید ترویج یابند.
2. اقتصاد آب: تا زمانی که آب زیرزمینی کالایی ارزان و بیهزینه تلقی شود، هیچ انگیزهای برای صرفهجویی شکل نمیگیرد. اعمال تعرفه واقعی و مالیات بر برداشت بیرویه میتواند رفتار مصرفی را تغییر دهد.
3. توسعه منابع سطحی: بهرهبرداری از پروژههایی مانند سد گلورد یا سامانههای جمعآوری آب باران، فشار بر سفرههای زیرزمینی را کاهش میدهد.
4. آموزش عمومی و رسانهای: تا وقتی که افکار عمومی نسبت به این بحران آگاه نشود، سیاستهای سختگیرانه با مقاومت روبهرو میشوند.
5. پایش و شفافسازی دادهها: انتشار منظم دادههای مربوط به وضعیت منابع آب به شکل عمومی و شفاف، حس مسئولیت جمعی را افزایش میدهد.
✓ سخن پایانی
مازندران ممکن است در ظاهر سبز و زنده بهنظر برسد، اما در عمق خاکش، سفرههایی در حال خالی شدن هستند؛ سفرههایی که اگر امروز نادیده گرفته شوند، فردا دیگر بازگشتی برایشان متصور نیست.
بحران آب زیرزمینی مازندران، یک هشدار است: هشداری بیصدا اما سنگین، که اگر جدی گرفته نشود، میتواند ساختار طبیعی و اقتصادی شمال کشور را فرو بریزد.
