تیرنگ:
دریای خزر، بزرگترین دریاچه جهان، خانه گونههای مختلفی از جانوران آبزی است که هر کدام نقش مهمی در حفظ تعادل زیستی این اکوسیستم دارند. یکی از این گونههای ارزشمند و نادر، فک خزری است؛ پستانداری دریایی که بهعنوان یکی از نمادهای حفاظت از محیط زیست دریای خزر شناخته میشود، اما متأسفانه امروز در معرض تهدید جدی انقراض قرار دارد.
✓ویژگیهای فک خزری
فک خزری (Pusa caspica) تنها گونه فک بومی دریای خزر است که بهطور اختصاصی در این آبها زندگی میکند. این حیوان کوچک جثه، با بدنی پوشیده از موهای کوتاه و چشمانی بزرگ، در کنار نقش کلیدی در چرخه غذایی دریای خزر، برای مردم منطقه نیز نماد طبیعت بکر و زیبای این پهنه آبی محسوب میشود.
فُک خزری تنها پستاندار بزرگترین دریاچه جهان و یکی از معروفترین موجودات دریای کاسپین است که مدتهاست حال خوشی ندارد. طی سالهای اخیر مشاهده لاشههای این گونه متفاوت آبزی در سواحل جنوبی دریای کاسپین این نگرانی را در بین دوستداران محیط زیست به وجود آورده که خطر انقراض نسل فُکهای خزری بیش از هر زمان دیگری این جاندار دریایی را تهدید میکند.
رئیس اداره حیات وحش اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران با اشاره به زمان مهاجرت و ورود فک خزری به سواحل جنوبی دریای خزر گفت که این حیوانات از اواخر فروردین زمان آغاز مهاجرت این حیوانات و ورودشان به این دریا است.
کوروس ربیعی افزود : این موجودات فصول سردسال را در قزاقستان برای تولیدمثل سپری میکنند و پس از آن از اواخر فروردین تا اواسط پاییز در سواحل جنوبی دریای خزر در کشور ایران بواسطه عمیق تر بودن دریا، می مانند.
وی ادامه داد : این موجودات در تمام مسیر ساحل دریای خزر از آشوراده تا بابلسر و جویبار سکنی می گزینند.
رئیس اداره حیات وحش اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران با اشاره مرگ تعدادی از این گونه دریایی جذاب در سواحل دریای خزر طی سالها اظهار داشت : ابتلا به بیماری ها یکی از اصلی ترین دلایل مرگ آنها است.
وی افزود : از ابتدای امسال ۶ فک خزری در سواحل دریای خزر تلف شدند و لاشه آنها در سرخرود و میانکاله پیدا شد و با توجه به اینکه لاشه آنها بعد از چند روز فوت پیدا شد هنوز دلیل مرگ آنها مشخص نیست.
ربیعی بیشترین تلفات این موجودات در مناطق میانکاله د محمودآباد عنوان کرد.
✓علل تهدید فک خزری
متأسفانه جمعیت فک خزری در سالهای اخیر بهطور چشمگیری کاهش یافته است. چندین عامل زیستمحیطی و انسانی در این کاهش جمعیت نقش داشتهاند:
1. آلودگی آبهای خزر: ورود فاضلابهای صنعتی و شهری، روغنهای نفتی و مواد شیمیایی به دریای خزر باعث شده محیط زیست آبی برای فک خزری به شدت ناسالم شود. این آلودگیها نهتنها سلامت مستقیم فکها را تهدید میکند بلکه منابع غذایی آنها را نیز کاهش داده است.
2. صید غیرمجاز و شکار: اگرچه شکار فک خزری در بسیاری از کشورها ممنوع شده است، اما شکار غیرقانونی همچنان ادامه دارد. شکار بیرویه و تصادفی (مثلاً در تورهای ماهیگیری) باعث کاهش شدید تعداد این گونه شده است.
3. تخریب زیستگاه: توسعه ناپایدار سواحل، ساخت و سازهای بیرویه و افزایش تردد قایقها باعث تخریب زیستگاههای اصلی فک خزری شده است. این امر بر روند تولید مثل و مراقبت از تولهها تأثیر منفی گذاشته است.
4. تغییرات اقلیمی: افزایش دما و تغییر در الگوهای بارندگی و جریانهای دریایی بر الگوهای زیستی و جغرافیایی فک خزری تأثیر گذاشته و آنها را در معرض چالشهای جدید قرار داده است.
✓اقدامات حفاظتی
با توجه به اهمیت زیستمحیطی و نمادین فک خزری، در سالهای اخیر تلاشهای زیادی از سوی سازمانهای محیط زیست، محققان و نهادهای بینالمللی برای حفاظت از این گونه آغاز شده است:
ممنوعیت شکار: تمامی کشورهای ساحلی دریای خزر، از جمله ایران، شکار فک خزری را ممنوع اعلام کردهاند و با همکاری یکدیگر طرحهایی برای جلوگیری از شکار غیرقانونی اجرا میکنند.
ایجاد مناطق حفاظت شده: برخی سواحل و جزایر خزر به مناطق حفاظت شده تبدیل شدهاند که فکها میتوانند در امنیت کامل به استراحت و تولید مثل بپردازند.
پایش و مطالعات علمی: برنامههای پایش جمعیت و مطالعات دقیق علمی برای شناخت بهتر زیستگاهها، نیازهای زیستی و تهدیدهای فک خزری در حال انجام است تا سیاستهای حفاظتی هدفمندتر شود.
آموزش و آگاهیبخشی: با همکاری رسانهها، آموزش جوامع محلی و ماهیگیران درباره اهمیت حفظ فک خزری و جلوگیری از شکار غیرمجاز افزایش یافته است.
✓چالشها و آینده فک خزری
با وجود این تلاشها، چالشهای بزرگی پیش روی حفاظت فک خزری قرار دارد. افزایش جمعیت انسانی در حاشیه دریای خزر، توسعه صنایع و شهرسازی، و ادامه آلودگیها بهویژه در برخی مناطق هنوز مشکلات اساسی باقی ماندهاند.
از سوی دیگر، ضعف در هماهنگی بین کشورهای ساحلی و کمبود منابع مالی و انسانی برای اجرای برنامههای حفاظتی نیز روند حفاظت را کند کرده است.
کارشناسان محیط زیست هشدار میدهند اگر به سرعت اقدامات مؤثر و گستردهتری انجام نشود، فک خزری ممکن است طی چند دهه آینده به کلی از این پهنه آبی ناپدید شود.
✓نقش مردم و رسانهها
نقش مردم و رسانهها در حفاظت از فک خزری بسیار حیاتی است. آگاهیبخشی، گزارشدهی درست و حمایت از برنامههای حفاظتی میتواند به کاهش تهدیدها کمک کند. از طرف دیگر، مشارکت فعال جوامع محلی در حفاظت از زیستگاهها و رعایت قوانین محیط زیستی، کلید موفقیت بلندمدت این گونه ارزشمند است.
✓سخن پایانی
فک خزری نه تنها یک گونه جانوری منحصر به فرد است بلکه نشانه زندهای از سلامت اکوسیستم دریای خزر است. حفظ این گونه نیازمند همکاری همهجانبه، سرمایهگذاری در حفاظت محیط زیست و فرهنگسازی گسترده است. در غیر این صورت، یکی از نمادهای طبیعی و فرهنگی منطقه، به تاریخ خواهد پیوست و خسارتی جبرانناپذیر به تنوع زیستی و فرهنگ محلی وارد خواهد شد.




















































































