تیرنگ، الهام دهقان:
تغییرات اقلیمی از یک سو و برداشت بی رویه از سفره های زیرزمینی و مسائل انسان ساخت پدیده فرونشست زمین و بحران کم آبی را طی سال های اخیر در مازندران تشدید کرده است.
تصور اینکه وخیمترین مرحله بیابانزایی و آخرین بخش از فرآیند مرگ زمین روزی در مازندران هم رقم بخورد همانقدر دشوار است که زمانی تصور بروز تنش آبی در این استان را نمیشد باور کرد؛ اما اکنون پس از چند سال تنش آبی و بحران خشکسالی در مازندران، ساده و بدون هیچ مقدمهای باید گفت «پای فرونشست به مازندران باز شده است.»
سالها پیش کسی تصور این را نمیکرد که مازندران دچار تنش آبی شود. بارندگیهای مناسب و وجود منابع آبی پرتعداد و همسایگی با بزرگترین دریاچه جهان تصور اینکه چنین سرزمینی در فلات خشک و کمآب ایران به خشکسالی و کمآبی دچار شود را تقریبا محال میکرد. اما بحران آب در مازندران هم تجربه شد و خشکسالی زودتر از آنچه که کارشناسان فکرش را میکردند گریبان این استان و ساکنانش را گرفت.
حالا همین وضعیت را میشود برای پدیده خطرناک و غیرقابل جبران «فرونشست زمین» در مازندران مطرح کرد. کارشناسان حوزه آب و خاک فرونشست را آخرین مرحله از مرگ زمین و وخیمترین مرحله بیابانزایی توصیف میکنند. پدیدهای که پیامد برداشت بیضابطه و زیاد آب از منابع زیرزمینی است. یعنی همان اقدامی که سالهاست در مازندران به شکل گسترده و بدون توجه به هشدارها انجام میشود.
علی بیت اللهی رئیس بخش زلزلهشناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی وزارت راه در شبکههای اجتماعی درباره وضعیت وخیم فرونشست زمین در استان مازندران نوشت.
پیشتر در بهمن ۱۳۹۸ سید مهدی میرعمادی، مدیر وقت حفاظت از منابع آب شرکت آب منطقهای مازندران نیز از کاهش تا مرز ۱.۵۷ متری سطح آبهای زیر زمینی طی ۱۵ تا ۲۰ سال اخیر در شرق استان و ممنوعه اعلام شدن دشت بهشهر بندرگز خبر داده بود.
عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی گفت:با توجه به افت سطح آب زیرزمینی بهویژه در محدودههای شرقی مازندران، توسعه فرونشست زمین در این محدودهها قابل انتظار است.
علی بیت اللهی رئیس بخش زلزلهشناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی وزارت راه در شبکههای اجتماعی درباره وضعیت وخیم فرونشست زمین در استان مازندران نوشت.
فرهاد خلردی مدیر وقت مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقهای مازندران در ۲۵ مرداد ۱۴۰۳ اعلام کرد:”در پایان تیرماه سال ۱۴۰۳ سطح آبهای زیرزمینی مازندران نسبت به پایان تیر ۳۰ سال پیش، ۹۴ سانتیمتر پایینتر رفته است. از نظر حجم آبخوان نیز کاهش ۱۶۶ میلیون متر مکعبی نسبت به دوره درازمدت رخ داده است (مرداد ۱۴۰۳).
پیشتر در بهمن ۱۳۹۸ سید مهدی میرعمادی، مدیر وقت حفاظت از منابع آب شرکت آب منطقهای مازندران نیز از کاهش تا مرز ۱.۵۷ متری سطح آبهای زیر زمینی طی ۱۵ تا ۲۰ سال اخیر در شرق استان و ممنوعه اعلام شدن دشت بهشهر _بندرگز خبر داده بود.
مدیرکل سابق حفاظت محیط زیست مازندران نیز در گفتوگو با ایرنا تایید میکند: «برخی مطالعات انجام شده نشان میدهند که فعلا در شرق استان وضعیت به گونهای است که نشانههای فرونشست را داریم. اما در دشت هراز و بابل هنوز نشانهها را ندیدیم. با این حال فعلا جلگه فعالی که آب از آن برداشت میشود و جایگزین نمیشود از دشت هراز به سمت شرق استان است. یعنی دشت هراز نیز ممکن است در صورت کمتوجهی به هشدارها در معرض خطر قرار بگیرد. »
عطاالله کاویان فرونشست را پدیدهای ناشی از برداشت زیاد آبهای زیرزمینی و خالی شدن حفرههای بین سازندها و رسوبات یا خاک بیان میکند: «وقتی آب زیادی از منابع زیرزمینی برداشت کنیم و فضایی که آب در آن وجود داشت خالی شود، لایههای خاک رفتهرفته روی هم مینشیند. هر جایی که برداشت آب زیرزمینی از مقدار شارژ منابع آبی بیشتر باشد سطح سفره زیرزمینی پایین میرود. سفره هم که پایین برود خطر فرونشست تقویت میشود. »
او تاکید دارد که استمرار روند موجود برداشت آب از منابع زیرزمینی در مازندران تهدیدی جدی برای مازندران است: «اگر در مناطق ممنوعه از برداشت آبهای زیرزمینی جلوگیری نشود و برنامهای برای تغذیه مصنوعی آبهای زیرزمینی و اجرای طرحهای آبخیزداری و آبخوانداری در اولویت ما نباشد به سرعت به سمت فرونشست پیش میرویم. »
مدیرکل سابق حفاظت محیط زیست مازندران به یک پیامد دیگر این وضعیت نیز اشاره میکند: «با این روند جبهه آب شور نیز در سفرههای زیرزمینی پیشروی میکند. یعنی کیفیت آب هم پایین میآید و چرخه آسیب تشدید میشود. »
✓ مازندران هنوز با فرونشست زمین مواجه نشده است
مدیرعامل آب منطقهای مازندران با اشاره به قابل جبران نبودن تبعات فرونشست زمین گفت: هنوز در استان با این پدیده مواجه نیستیم.
حیدر داوودیان در دیدار با سردار حسن مفخمی شهرستانی فرمانده انتظامی مازندران که خبرگزاری مهر آن را روایت کرده با اشاره به وضعیت منابع آبی مازندران و تغییرات اقلیمی، خواستار افزایش همراهی فراجا برای مقابله با متخلفان در زمینه برداشت آبهای زیرزمینی و آسیب به منابع آبی استان شد و اظهار کرد: هرچند هنوز در استان ما پدیده غیرقابل جبران فرونشست رخ نداده است، اما افزایش برداشت از سفرههای زیرزمینی به ویژه در شرق استان، مازندران را به خطر فرونشست نزدیک کرده است.
وی افزود: هرچقدر از سفرههای آب زیرزمینی برداشت میکنیم به مرور زمان لایههای خاک با خالی شدن از آب موجود میان آنها نشست میکنند و وقتی این لایهها نشست کند دچار فرونشست میشویم که قابل جبران نیست.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای مازندران خاطرنشان کرد: هنوز در مازندران شاهد فرونشست نیستیم. اما اگر با روشهای نامتعارف برداشت از آبهای زیرزمینی ادامه داشته باشد، ما هم در آینده با این موضوع دست و پنجه نرم میکنیم. بنابراین میطلبد که نظارت بیشتری در این زمینه داشته باشیم و برای صدور احکام برداشتکنندگان غیرمجاز جدیت بیشتری به خرج داده شود که خوشبختانه نیروی انتظامی همواره همراهی مناسبی در این زمینه داشت.
داوودیان افزود: بیشتر در مناطق شرقی مازندران با کمبود آب و کاهش حجم سفرههای زیرزمینی مواجه هستیم. البته خوشبختانه سد گلورد امسال به طور کامل بهرهبرداری میشود. با توجه به تکمیل عملیات ساخت پل زیرقوسی، دریچههای سد بسته شد و امیدواریم که امسال با آبگیری کامل این سد بخشی از مشکلات تأمین آب شرق مازندران برطرف شود.
وی با اشاره به وجود بیش از ۱۲۰ رشته رودخانه به طول مجموع هفت هزار کیلومتر در مازندران تصریح کرد: چالش مهم دیگر ما که برای مقابله با آن به همراهی نیروی انتظامی نیاز داریم، در زمینه رودخانههای مازندران است. تعداد رودخانههای زیاد از یک سو نعمت است و از طرفی هم در زمان حوادث ممکن است آسیبرسان باشد.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای مازندران ادامه داد: یکی از مسائل ما در بخش رودخانهها صیانت از بستر و حریم این شریانها است که جزو انقال محسوب میشود. برداشت غیرمجاز مصالح رودخانهای هم از چالشهای جدی ما در مازندران است که در سراسر استان با آن مواجه هستیم.
داوودیان افزود: از طرفی هم به دلیل قیمت بالای زمین شاهد تصرف حریم و بستر رودخانه هستیم که مشکلات زیادی را برای حفاظت از رودخانهها ایجاد میکند. این تصرفات هم دستاندازی در بیتالمال است و هم در زمان حوادث خسارات را افزایش میدهد.
وی صدور برخی رایهای متناقض از سوی دستگاه قضا در زمینه تصرف حریم و بستر رودخانهها را یکی از چالشهای جدی آب منطقهای مازندران برای حفاظت از رودخانهها برشمرد و گفت: یکی از این موارد در جاده چالوس رقم خورده بود که رأی دستگاه قضائی به نفع متصرف صادر شد و سال گذشته در سیل جاده چالوس منجر به فوت هموطنان شد. متأسفانه در همان نقطه که شاهد وقوع سیل بودیم اکنون مالک آن واحد پذیرایی ساختمان جدید و بزرگتری ساخته است.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای مازندران با اشاره به تعدد موارد تصرف حریم و بستر رودخانهها اظهار کرد: به دستگاه قضائی پیشنهاد کردیم که شعبه اختصاصی مربوط به منابع آبی استان با حضور قاضی متخصص دایر شود تا شاهد صدور رایهای مناسب و درست باشیم.
داوودیان با اشاره به ضرورت حفاظت و تأمین امنیت کامل سازهها و تأسیسات آبی استان و محیطهای پیرامونی آنها خواستار افزایش همراهی نیروی انتظامی استان در این زمینه شد و گفت: برای حفاظت از محیط این سازهها به ویژه سدهای بزرگ استان که از اهمیت بسیار زیادی برخوردار هستند به حضور مأموران نیروی انتظامی نیاز داریم. این موضوع در سد شهید رجایی انجام شد، اما برای سد آیتالله صالحی مازندرانی (البرز) و سد میجران رامسر نیز نیازمند همراهی و حضور مأموران فراجا هستیم تا حفاظت به شکل کامل انجام شود.
