تیرنگ:
مسئله رشد جمعیت یکی از اصول مهم برای آینده کشور است که رهبر معظم انقلاب نیز تاکید فراوانی به آن دارند. رهبر معظم انقلاب در سالهای گذشته بارها بر مسئله “افزایش جمعیت” تأکید کردهاند و درباره مسئله «ازدواج جوانان و راههای تسهیل آن» و مسئله «فرزندآوری و جلوگیری از حرکت کشور بهسمت پیری جمعیت» تذکر دادند.
بیتوجهی به جمعیت جوان و عبور از پنجره جمعیت امکان مدیریت و ترمیم ساختارهای جمعیتی و تحقق رشد و توسعه پایدار را بهشدت تحت تأثیر قرار میدهد.
در این راستا همکاری و تعامل بیشتر دستگاههای متولی با شبکه بهداشت و درمان در راستای ترویج فرزند آوری و جوانی جمعیت ضروری است.
هرگاه در جامعهای حداقل ۷۰ درصد از جمعیت در بازه سنی ۱۵ تا ۶۴ سال (سنین فعالیت و کار) باشند، بهاصطلاح آن جامعه در فرصت پنجره جمعیت تعریف میشود.
رهبر معظم انقلاب که چشم بيدار امت هستند؛ نخستین كسی بودند که از يك دهه قبل زنگ بيدارباش را به صدا درآوردند و فرمودند:« جمعيت يكی از پرفايدهترين «ثروت»های يك كشور است. جمعيت برای اقتدار ملی، پويندگی و بالندگی كشور يك «فرصت» و امتياز است نه «تهديد !»
اما متاسفانه در این زمینه آنطور که باید این مسئله جدی گرفته نمیشود.
✓ نگاه تحولی به جوانی جمعیت
فرشته پازوکی مدیرکل امور بانوان و خانواده استانداری مازندران در گفتوگو با تیرنگ با بیان اینکه ظرفیت ها و توانمندی های بانوان مازندران بیداد میکند گفت: از روزی که آمدم به دنبال ریل گذاری درست بودم تا کارها سطحی و موقت نباشد
پازوکی با بیان اینکه در دولت سیزدهم نگاه تحولی بود، اظهار کرد: به ریل گذاری بر اساس اسناد بالادستی و فرامین امامین انقلاب تکیه کردیم.
وی با بیان اینکه بانوان پیشران مسائل مختلف در حوزه های مختلف هستند، اظهار کرد: سه مسئله مهم کشور مسئله جوانی جمعیت، خانواده و زیست عفیفانه و راه اندازی کسب و کار پایدار خانواده محور با اولویت زنان به عهده ما گذاشته شد.
مدیرکل امور بانوان و خانواده استانداری مازندران با بیان اینکه مازندران دومین استان سالمند است، گفت: با اقدامات انجام شده در حوزه جمعیت جلوی شیب گرفته شد.
او افزود: ۶ کمیته اطلاع رسانی، مردمی، آموزش و سلامت و حمایتی برای تسهیل گری در امر ازدواج، فرزندآوری و خانواده تشکیل شد و به دنبال آن هستیم با اجرای طرح فتان در محله به محله استان مشکل عدم فرزندآوری را پیدا کنیم.
پازوکی از فعالیت ۲۰۰ نفر به عنوان راهبران طرحهای جوانی جمعیت در استان خبر داد و اظهار داشت: هوشیار سازی مسئولان از وضعیت پیری جمعیت و لزوم ازدواج و فرزند آوری نیز بسیار مهم و ضروری است.
پازوکی با بیان این که هوشیار سازی طرحهای جوانی جمعیت در بین فرماندهان سپاه، ائمه جماعت مساجد و بهورزان در روستاهای مازندران در حال انجام است، ادامه داد: باید اقدامات عملی علاوه بر تسهیل در امر ازدواج، بستههای تشویقی اقتصادی معیشتی، سلامت و بهداشت را برای فرزند آوری در نظر بگیریم.
وی با بیان این که بیش از هفت هزار ساعت برای اجرای طرحهای جوانی جمعیت کشور کار میدانی در دولت سیزدهم عملیاتی شده است، گفت: ساختار جمعیتی از ازدواج شروع میشود، بنابراین شاخص ازدواج، باروری، ناباروری، فاصله ازدواج و فرزندآوری، سقط جنین و طلاق از مقولات مهم در رسیدن به شاخصهای مطلوب جوانی جمعیت است.
این مسئول با ذکر این نکته که احصاء مشکلات جوانی جمعیت در محلات شهرها و روستاهای مازندران انجام شده است، گفت: اتاق رصد وضعیت جمعیت شهرستانهای مازندران ۲۷ شاخص جوانی جمعیت را در استان احصاء کرده است.
سردار سیاوش مسلمی فرمانده سپاه کربلا در این زمینه میگوید: سالمندی جمعیت، تأثیرات مستقیمی بر اقتصاد مازندران خواهد گذاشت. بر اساس آمار، ۹۵ درصد عرصههای استان درگیر فعالیتهای بخش کشاورزی است و سالانه حدود یک میلیون و ۷۰۰ هزار تن برنج تولید میکنند که تأمین کننده ۴۲ درصد از برنج کشور محسوب میشود و نقشی کلیدی در امنیت غذایی کشور دارد. با افزایش جمعیت سالمند و کاهش نیروی کار جوان، بهرهوری در این بخش کاهش یافته و خطر وابستگی به واردات افزایش مییابد.
وی افزود: علاوه بر کشاورزی، گردشگری نیز بهعنوان یکی از ارکان اقتصادی مازندران با چالش مواجه خواهد شد. استان مازندران فقط در تابستان سال گذشته بیش از ۳۸ میلیون نفر روز، گردشگر داخلی را جذب کرده است. این صنعت، به نیروی کار جوان و خدمات باکیفیت وابسته است که با افزایش سالمندی، کیفیت این خدمات کاهش مییابد و توان رقابتی استان در بازار گردشگری افت خواهد
✓ابعاد اجتماعی و فرهنگی سالمندی
وی ادامه داد: سالمندی جمعیت در مازندران موجب تغییرات قابل توجهی در ساختار اجتماعی و فرهنگی استان شده است. یکی از این تغییرات، کاهش نرخ ازدواج و افزایش طلاق است. در سالهای اخیر، مازندران بالاترین نرخ طلاق در کشور را داشته است (۳.۳ طلاق به ازای هر ۱۰۰۰ نفر). هرچند با اجرای سیاستهای جمعیتی دولت شهید رئیسی و همچنین طرحهایی مانند «واسطین خیر» و «حکمیت طلاق» توسط سپاه کربلا، این آمار با کاهش سه درصدی، استان مازندران را به رتبه سوم رسانده است، اما کاهش ازدواج و افزایش خانوادههای تکفرزند یا بیفرزند، به چرخه معیوب کاهش جمعیت دامن میزند.
سردار مسلمی یادآور شد: از نظر فرهنگی، سالمندی جمعیت باعث تضعیف انتقال ارزشهای بومی و سنتی شده است. بسیاری از روستاهای مازندران، بهویژه در مناطق کوهستانی، به سکونتگاه سالمندان تبدیل شدهاند و مهاجرت جوانان به کلانشهرها، مانع از انتقال مهارتهای سنتی مانند کشاورزی و صنایع دستی به نسل بعدی شده است. این موضوع نهتنها هویت فرهنگی استان را تهدید میکند، بلکه آسیبهایی مانند کاهش انسجام اجتماعی و انزوای سالمندان را نیز به همراه دارد.
✓ ابعاد بهداشتی و رفاهی سالمندی
وی افزود: افزایش جمعیت سالمند، نیاز استان به خدمات درمانی و رفاهی را چندین برابر کرده است. تقریباً تمام زیرساختهای شهری برای قشر میانسال و جوان طراحی شده و امکانات مناسب سالمندان مانند، پل عابر یا پیاده رو مخصوص، مرکز فرهنگی و تفریحی مناسب کمتر وجود دارد. طبق گزارش وزارت بهداشت، حدود ۶۰ درصد سالمندان مازندران حداقل به یک بیماری مزمن مبتلا هستند. این بیماریها، نظیر دیابت و بیماریهای قلبی، هزینههای درمانی قابل توجهی را هم به اقتصاد خانواده و هم به استان تحمیل میکنند. در حال حاضر، تعداد بیمارستانها و مراکز درمانی استان پاسخگوی این نیازها نیستند و توزیع بعضاً نامتوازن این مراکز در سطح استان، دسترسی بسیاری از سالمندان را دشوار کرده است.
فرمانده سپاه کربلا یادآور شد: در حوزه رفاه اجتماعی نیز، کاهش حمایت خانوادگی از سالمندان، ناشی از کوچک شدن خانوادهها و مهاجرت فرزندان، منجر به افزایش انزوای اجتماعی شده است. این مسئله میتواند زمینهساز مشکلات روانی مانند افسردگی و اضطراب در میان سالمندان باشد.
✓ ابعاد امنیتی سالمندی
وی افزود: سالمندی جمعیت در مازندران، بهویژه در حوزه امنیتی، تهدیدی جدی محسوب میشود. نیروی انسانی جوان، یکی از ارکان اصلی توان دفاعی و امدادی در بحرانها است. مازندران، بهدلیل موقعیت جغرافیایی خود، همواره در معرض بلایای طبیعی مانند سیل و زلزله قرار دارد. در سیل سال ۱۳۹۸، ۸۰ درصد نیروهای امدادی محلی از گروههای جوان بسیج و هلال احمر بودند. با افزایش سالمندی و به دنبال آن، تغییر ساختار جمعیتی، میتواند انسجام اجتماعی و روحیه جمعی را تضعیف کند. جوانان، با مشارکت فعال خود در گروههای امدادی، سازمانهای داوطلبانه و برنامههای آموزشی، ستون اصلی شبکههای اجتماعی و دفاعی در مواقع اضطراری هستند. در غیاب آنان، بسیج اجتماعی برای مدیریت بحران دشوارتر میشود و امکان افزایش تلفات انسانی و خسارات مالی بهشدت بالا میرود.
سردار مسلمی تصریح کرد: علاوه بر آن، کاهش جمعیت جوان در ایران بهعنوان یکی از ارکان قدرت ملی، هدف راهبردی سیاستهای خصمانه غرب قرار گرفته است. دشمنان با استفاده از ابزارهای نرم، نظیر ترویج فرهنگ فردگرایی، مصرفگرایی افراطی و کاهش ارزشهای خانوادهمحور، درصدد تضعیف زیرساختهای جمعیتی کشور هستند. این سیاستها، با تبلیغ ازدواج دیرهنگام، کاهش تمایل به فرزندآوری و سقط جنین، تلاش میکنند تا روند پیری جمعیت را تسریع کنند. از منظر راهبردی، کاهش جمعیت جوان به معنای تضعیف توان دفاعی، کاهش نیروی انسانی مولد و آسیبپذیر کردن کشور در برابر چالشهای اقتصادی و اجتماعی است. تجربه برخی کشورهای حتی با ظاهری پیشرفته اما با ساختار پیر، نشان میدهد که چنین روندی، با ایجاد فشار بر زیرساختهای رفاهی و کاهش ظرفیتهای ملی، توان رقابتی و امنیتی را در بلندمدت مختل میکند. در ایران، غرب با هدف طولانیمدت خنثیسازی پتانسیل مقاومت و توسعه، به دنبال کاهش جمعیت جوان است تا قدرت نیروی کار، تولید ملی و توان دفاعی کشور را تضعیف کند.
✓ راهکارها و نقش گروههای مردمی و دستگاههای اجرایی
این مسئول ادامه داد: برای تسهیل ازدواج جوانان و رفع موانع فرهنگی و اقتصادی پیشروی آنان، باید تلاشهای هماهنگ در سه حوزه اصلی: کنترل چالشهای اقتصادی، ترویج فرهنگ ازدواج آسان، و تخصیص ظرفیتهای نهادی و دولتی صورت گیرد. در کنار وظیفه کلان دولت در مهار گرانی و تورم، زمینه سازی و یا ایجاد اشتغال پایدار و ارائه حمایتهای مالی هدفمند برای جوانان، اقداماتی در راستای فرهنگسازی و الگوسازی میتواند تأثیر قابلتوجهی داشته باشد. نمونه بارز آن، اجلاسیه ازدواج آسان هزار زوج جوان استان مازندران در دومین کنگره ملی شهدای مازندران بود که با هدف کاهش هزینههای ازدواج و تشویق به برگزاری ساده مراسم ازدواج، برگزار شد. این رویداد، نهتنها الگوی عملی برای ترویج ازدواج آسان بود، بلکه نشان داد که با بهرهگیری از ظرفیتهای موجود و همت دستگاههای مختلف، میتوان موانع فرهنگی ازدواج را کاهش داد.
فرمانده سپاه کربلا تصریح کرد: سپاه کربلا نیز در این راستا با اختصاص ۱۴۰ سالن صالحین و ورزشی خود برای برگزاری مراسم ازدواج ساده، گامی عملی و ملموس در حمایت از جوانان برداشته است. این اقدام نشان میدهد که اگر تمامی دستگاههای اجرایی استان، نظیر سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، مکانهای تفریحی، فرهنگی و تاریخی خود را با حداقل هزینه در اختیار جوانان قرار دهند، میتوان بستری مناسب برای تسهیل ازدواج فراهم کرد. مشارکت دستگاهها در این مسیر، علاوه بر کاهش هزینههای مادی، پیام مهمی از همافزایی و حمایت نهادها از جوانان به جامعه منتقل میکند. چنین اقداماتی، در کنار سیاستهای اقتصادی و حمایتی دولت، راهگشای شکلگیری فرهنگ ازدواج آسان و پایداری جمعیت خواهد بود.
وی افزود: فعالیت بیش از ۲۰ گروه مردمی حوزه جوانی جمعیت در استان مازندران فرصت مغتنمی برای مردم پایه کردن این حوزه است که میتوان با توانمندسازی و سازماندهی کردن این گروهها و گروههای مشابه به نتایج مطلوبی رسید. بسیج در مازندران نمونهای موفق از سازماندهی مردمی است که توانسته با اجرای طرحهایی مانند «واسطین خیر»، مراکز مشاوره خانواده «مهر» و «حکمیت طلاق» و… نقش مؤثری در کاهش طلاق و افزایش تمایل به فرزندآوری داشته باشد. همچنین، طرحهایی مانند راهاندازی مراکز «نفس» و اقدامات فرهنگی و تبلیغی برای پیشگیری از سقط جنین، نشاندهنده تأثیرگذاری گروههای مردمی در تغییر نگرش فرهنگی و اجتماعی است.
