تیرنگ:
در زندگی روز مره با واژه هایی روبرو می شویم که فقط یک پیام از آنها دریافت میکنیم؛ یکی از این واژه ها کودکان کار است. کودکانی که به خاطر نیازهای مالی کار میکنند و به همین دلیل از کودکی کردن، بسیاری از الزامات و حداقل نیازهای این دوره سنی محروم هستند، اما این همه ماجرا و مشکلات این کودکان نیست.
در شهر سراغ یکی از همین کودکان کار میرویم. به قد و قامتش نمیخورد ۱۳ ساله باشد، اما دستهای ظریف و لحن شیوا و کودکانهاش خط بطلانی بر این موضوع بود که بیشتر از ۱۳سال دارد. با او که هم کلام میشویم از دنیای آرزوهای قشنگش حرف میزد، در سرابی که زندگی برای او و هم نوعانش ساخته بود. پدرش معتاد بود و مادرش به دستان کودکانه او چشم دوخته بود تا بیاید و برایش از روزی دنیا رزق حلال بیاورد. با گرد خستگی که دنیا بر چهره او و مادرش پاشید بود، از معدلش حرف میزد. جای خوشحالی است که در همین وضع هم دستکم موقعیت تحصیل را دارد هرچند ناچار است کار هم کند. میگفت: «نام معصومه را دوست دارم، چون مادر معصومهای است که معصومانه راهپله خانهها و ساختمانها را میشوید، خانهها را تمیز میکند و برایم غذاهای خوشمزه میپزد.» اما علی هم از کودکانی حرف میزد که وضع بدتری از او دارند. خدا را شکر میکرد که پدربزرگش برای او ومادرش خانهای به ارث گذاشته است. میگفت اگر مادرم نبود، پدر خانه را میفروخت، خرج اعتیاد میکرد و ما باید آن زمان به فکر خانهای در آوار برای خود بودیم.
به واسطه گسترش رسانه ها، امروز اخباری حتی از منطقه های دور کشور پنهان نمی ماند اما آسیبهایی که این کودکان میبینند حتی اگر پنهان نماند قابل چشم پوشی نیست.
زهره منصورنیا جامعه شناس است. او در گفت و گو با ما می گوید: کودکان در سنین پایین نیاز به بازی، تفریح و آرامش دارند. باید احساس امنیت را لمس کنند. نیاز به محبت دارند.
او ادامه می دهد: ماده ۷۹ قانون کار، اشتغال به کار افراد زیر ۱۵ سال را ممنوع کرده است. از طرف دیگر کودکان کار خیابانی در شهرهای بزرگتر با ازدواجهای زود هنگام دچار بارداریهای زودتر از موعد میشوند که سلامت آنان را به مخاطره میاندازد.
وی ادامه میدهد: در چند سال اخیر این پدیده اجتماعی در اغلب شهرهای کشور مشاهده شده و نه تنها چهره شهرها را مخدوش ساخته، بلکه موجب تولید آسیبهای بسیار فراوانی شده که کمترین آنها رواج فرهنگ فقر و خشونت و سوءاستفاده از کودکان است.
منصورنیا ادامه میدهد: در خصوص تعداد کودکان کار و زبالهگرد در ایران و میزان پراکندگی آنها در شهرهای مختلف و ایرانی یا اتباع بودن آنها آمار دقیقی در دسترس نیست. اما یافتههای تحقیقات و مطالعات مختلف نشان میدهد همواره شهرها بخصوص کلان شهرها بیشتر مخاطب کودکان کار است.
✓ساماندهی کودکان کار در مازندران شدنی است؟
یک فعال حوزه کاهش آسیبهای اجتماعی در مازندران در سال ۱۴۰۰ گفته بود کودکان کار در این استان، بر اساس برنامه “اقدام و عمل در راستای رویکرد دوستدار کودک در مازندران” ساماندهی خواهند شد، اگر تمام دستگاهها به پای کار بیاند، جمعیت کودکان کار حداقل ۲۵ درصد کاهش یابد.
طالبعلی پور شریعه فعال حوزه کاهش آسیبهای اجتماعی در مازندران، در گفتوگویی، با اشاره به اصلی ترین علت کار کودکان در کشور و به دنبال آن در مازندران، اظهار کرد: مهمترین دلیل کارکردن کودکان، مشکلات مالی برخی خانوادهها است.
وی با بیان اینکه تنها بخش حمایت از کودکان خیابانی در قالب جرمانگاری رفتارهای به شدت زیان بار دیگران به این گروه جلوه گر می شود، تصریح کرد: نباید با برجسته کردن نقش حقوق از حمایت های دیگر غفلت کرد.
فعال حوزه کاهش آسیبهای اجتماعی در مازندران با بیان برنامه اقدام و عمل در راستای رویکرد دوستدار کودک در مازندران، خاطرنشان کرد: اینمهم رویکردی است که در تدوین سیاستها، برنامهریزی ها، تفکرات، اقدامات و… کودک را در کانون توجه قرار داده و از طریق شناخت صحیح نیاز ها وحقوق کودک برای ایجاد عدالت، بهبود شرایط زندگی کودکان و احقاق حقوق مانند سایر انسان های بزرگسال (متناسب با سن) تلاش می کند و «شیوه نامه تخصصی رویکرد دوستدار کودک در برنامه اقدام و عمل جهت حمایت اجتماعی از کودکان کار وخیابان» پیوست این دستورالعمل است.
وی درباره اصول و مبانی فکری دوستدار کودک نیز، گفت: نگاه به کودک کار به عنوان یک کودک با مسئولیت نان آوری و نه مجرم، حفظ حرمت و کرامت انسانی کودکان، اتخاذ تصمیمگیری ها به نفع مصالح کودکان، احترام به هویت مستقل کودکان و توجه به سن و جنس آنها، رعایت حق وابستگی کودکان به خانواده، توجه به نظرات و دیدگاههای کودکان، حفظ حریم خصوصی کودکان و رازداری حرفه ای، ممانعت از هر گونه رفتار خشونت آمیز، تلاش برای بازپیوند به خانواده و بازتوانی خانواده به عنوان اولویت نخست در برنامه های بازتوانی و جلوگیری از جدایی خواهران و برادران مشمول این برنامه است.
فعال حوزه کاهش آسیبهای اجتماعی به سایر اقدامات حوزه کودکان کار در قالب طرح دوستدار کودک اشاره کرد و گفت: شناسایی کودکان کار از مقدمات امر بوده که در آن فرایند مشاهده و برقراری ارتباطی رخ میدهد،این امر توسط کارشناس (یا نیروی داوطلب مورد تأیید) با کودک کار و خیابان شکل می گیرد و به تشخیص وضع موجود وی می انجامد.
پورشریعه ادامه داد: مرحله جذب، مجموعه اقدامات جهت برقراری ارتباط تقویت یافته کارشناس (یا نیروی داوطلب مورد تأیید) با کودک کار و خیابان که جلب اعتماد و و پذیرش ارتباط از سوی وی را به همراه دارد. این فعالیت با هدف آگاه نمودن کودک کار و خیابان از منابع و خدماتی که می تواند در اختیار او قرار گیرد انجام می پذیرد.همچنین این اقدامات به منظور اعمال ممنوعیت اجرای روش های خشن و غیر تخصصی نظیر جلب و دستگیری کودکان کار و خیابان تعریف شده است.
وی گفت: در ادامه بررسی تابعیت کودک کار انجام میشود، به طوریکه بررسی مدارک هویتی کودک بمنظور احراز تابعیت تا در صورت غیر ایرانی بودن وی، کودک جهت تعیین تکلیف به اداره امور اتباع و مهاجرین خارجی استان معرفی میشود.
فعال حوزه کاهش آسیبهای اجتماعی خاطرنشانکرد: مرحله پذیرش، فرایندی است که به دنبال شناسایی و جذب کودک کار و خیابان آغاز و با تشکیل پرونده و تعیین نوع خدمات مورد نیاز کودک و خانواده و ثبت اطلاعات اولیه وی پایان می پذیرد.
پورشریعه به موضوع بازتوانی اشاره کرد و گفت: مجموعه اقدامات دستگاه های تعریف شده در این برنامه با محوریت سازمان بهزیستی است که با هدف، تامین نیازهای اولیه برای رشد و شکوفایی، افزایش کیفیت زندگی، استقلال نسبی کودکان کار و خیابان و خانواده های آنها با اولویت بازگشت کودک به مدرسه و با استفاده از رویکردهای قوت مدار ، اجتماع محور و تاب آوری در قالب برنامه بازتوانی تک دوزی شده ویژه هر کودک انجام می شود.
وی ادامه داد: پس از پیگیری انجام شده به طوریکه مجموعه اقداماتی که توسط کارشناسان سازمان بهزیستی و یا سازمان های مردم نهاد انجام می گیرد تا از تحقق اهداف بازتوانی که شامل تامین نیازهای اولیه برای رشد و شکوفایی، افزایش کیفیت زندگی و استقلال نسبی کودکان کار و خیابان و خانواده های آنها با حداقل وابستگی به منابع حمایتی با اولویت بازگشت کودک به مدرسه اطمینان حاصل شود و در اجرای این طرح، مدت زمان پیگیری حداقل تا یک سال پس از ترخیص از مرکز و بر اساس چهارچوب تعیین شده در این برنامه خواهد بود.
