تیرنگ:
یکی از مسائلی که در اثر برداشت بیرویهٔ آب زیرزمینی رخ میدهد، فرونشست زمین است، در اثر برداشت آب زیرزمینی و بیرون آمدن آب از منافذ امکان متراکم شدن مواد تا عمق ۳۰۰ متر فراهم می شود و هرچه بیشتر برداشت شود، تراکم مواد بیشتر خواهد بود.
نشست زمین باعث ایجاد شکافهای عمیق در سطح خاک، کج شدن لولههای چاه، خرابی ساختمانها و لوله زایی چاهها، پدیده ای که در آن به دلیل نشست زمین قسمتی از لوله چاه به خارج از سطح زمین رانده میشود.
ایران در بین کشورهای دارای بالاترین میزان فرونشست زمین در سطح جهانی رتبه ۲۵ را دارد؛ در نتیجه ظرفیت سفرههای زیرزمینی در ایران به دلیل فرونشست زمین در سطح کشور رو به کاهش است.
«تجارب مدیریت منابع آب ایران نشان میدهد که راهحلهای مهندسی به تنهایی نمیتواند از کاهش هشداردهنده منابع آب زیرزمینی برای کشور جلوگیری کند، بهویژه زمانی که عوامل دیگری مانند فرونشست زمین در سطح کشور میتواند مانع از اثربخشی تلاشهای تغذیه آبخوانها شود.»
مدیر عامل شرکت آب منطقهای مازندران نسبت به گسترش کشت دوم برنج در استان هشدار داد و گفت: استقبال کشاورزان به انجام کشت دوم برنج علاوه بر خطر آلودگی آب های زیر زمینی در مرکز و غرب استان، نگرانی فرونشست زمین در شرق استان را ۲ چندان کرده است.
حیدر داودیان میزان ذخایر آب های زیرزمینی استان را ۱.۵ میلیارد مترمکعب عنوان کرد و افزود: از آن جایی که طبق قانون شرکت آب منطقهای موظف به تامین آب کشاورزی برای کشت دوم نیست، شالیکاران عمده آب مصرفی را در این مرحله از چاه های نیمه عمیق و عمیق تامین می کنند که برداشت بی رویه سبب نفوذ آلودگی به آب های زیر زمینی می شود.
وی با تاکید بر این که توسعه کشت دوم برنج به شرق استان مازندران نیز رسیده است، ادامه داد: فرونشست زمین به دلیل برداشت بی رویه آب زیر زمینی برای شالیکاری در شرق استان محتمل شده است.
وی با توضیح این که امکان بازگشت و ترمیم منابع آب های زیرزمینی وجود ندارد، ادامه داد: پیشروی آب شور به سمت آب های زیرزمینی و از بین رفتن چشمه های آب شیرین از چالش های جدی ناشی از کشت دوم برنج بر منابع آبی مازندران است.
مدیر عامل شرکت آب منطقهای مازندران با اشاره به این که نگرانی در مورد کمبود آب شرب، آب کشاورزی و پیدایش و گسترش پدیده خشکسالی استان زمانی بیشتر می شود که مهار آب سطحی افزایش نیابد، گفت: تاکید می کنم، امروز مدیریت آب سطحی در دشت که با تغییر اقلیم شاهد کاهش آورد رودخانههای بالا دست مازندران هستیم، بسیار مهمتر شده است.
داودیان مجموعه میزان مصارف سالانه آب در بخش های کشاورزی، صنعتی و شرب مازندران را سه میلیارد و ۷۰۰ میلیون متر مکعب اعلام کرد و گفت: با توجه به بارندگیها، سالانه برابر با چهار و نیم میلیارد مترمکعب، توجه به مهار آب با تکمیل طرحهای سرمایهگذاری در سد سازی، باید عملیاتی به خود بگیرد.
وی بر لزوم شتاب بخشی در ایجاد مخازن برای جمع آوری آب سطحی از طریق سد سازی، سدهای لاستیکی و دیگر سازه های مخازن تاکید کرد و گفت: امروز سفره های آب زیر زمینی مازندران نیاز به حفاظت جدی دارد و رویه برداشت های کنونی بسیار نگران کننده شده است.
مدیر عامل شرکت آب منطقهای مازندران به وجود هفت هزار کیلومتر رودخانه در استان اشاره کرد و گفت: علاوه بر رعایت حریم ها، بستر رودخانه ها باید مورد حفاظت جدی قرار بگیرد.
✓ مشاهده نشانههای فرونشست
این موضوع را مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران نیز در گفتوگویی تایید میکند: «برخی مطالعات انجام شده نشان میدهند که فعلا در شرق استان وضعیت به گونهای است که نشانههای فرونشست را داریم. اما در دشت هراز و بابل هنوز نشانهها را ندیدیم. با این حال فعلا جلگه فعالی که آب از آن برداشت میشود و جایگزین نمیشود از دشت هراز به سمت شرق استان است. یعنی دشت هراز نیز ممکن است در صورت کمتوجهی به هشدارها در معرض خطر قرار بگیرد. »
عطاالله کاویان فرونشست را پدیدهای ناشی از برداشت زیاد آبهای زیرزمینی و خالی شدن حفرههای بین سازندها و رسوبات یا خاک بیان میکند: «وقتی آب زیادی از منابع زیرزمینی برداشت کنیم و فضایی که آب در آن وجود داشت خالی شود، لایههای خاک رفتهرفته روی هم مینشیند. هر جایی که برداشت آب زیرزمینی از مقدار شارژ منابع آبی بیشتر باشد سطح سفره زیرزمینی پایین میرود. سفره هم که پایین برود خطر فرونشست تقویت میشود. »
مدیرکل مدیریت بحران مازندران: گزارش وضعیت فرونشست زمین در مازندران شامل یک پهنه فرونشستی در نواحی شرق استان و در برخی نواحی شهری و اطراف شهرستانهای شرقی مازندران اعلام شده است.
او تاکید دارد که استمرار روند موجود برداشت آب از منابع زیرزمینی در مازندران تهدیدی جدی برای مازندران است: «اگر در مناطق ممنوعه از برداشت آبهای زیرزمینی جلوگیری نشود و برنامهای برای تغذیه مصنوعی آبهای زیرزمینی و اجرای طرحهای آبخیزداری و آبخوانداری در اولویت ما نباشد به سرعت به سمت فرونشست پیش میرویم. »
مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران به یک پیامد دیگر این وضعیت نیز اشاره میکند: «با این روند جبهه آب شور نیز در سفرههای زیرزمینی پیشروی میکند. یعنی کیفیت آب هم پایین میآید و چرخه آسیب تشدید میشود. »
به گفته کاویان کمک به بالا آمدن سطح آبهای زیرزمینی در شرق استان میتواند حتی تهدیدهایی که گریبان میانکاله را گرفته نیز کاهش دهد. اما این چشمانداز مثبتی که کاویان در پایان اظهاراتش مطرح کرده فعلا و با وضعیتی که در استان وجود دارد قابل دستیابی نیست.
الگوی مصرف و ترویج آن و غیرفعال کردن چاههای آب بدون مجوز و جلوگیری از حفر بی رویه چاهها برای پیشگیری از فرونشستها و بحرانهای آبی از اقداماتی است که باید در مدیریت منابع آب مورد توجه قرار گیرد.
