تیرنگ:
محرم در مازندران با شور و حال خاصی برپا میشود و آیینهایی که ریشه در جان و سرشت مردمان این منطقه دارد جان تازه ای به خود میگیرند تا عشق دیرینه مردم دیار علویان را به ساحت مقدس سالار شهیدان به نمایش بگذارند.
آخرین روزهای ماه ذیحجه که میرسد مردم مازندران مثل بسیاری از هماستانیهایشان در کشور به تکاپو میافتند، تقسیمبندی کارها انجام میشود؛ غبارروبی تکایا و حسینیهها بر عهده بانوان، برنامهریزی دعوت روحانی و مراسمات سینهزنی و عزاداری با هیئت امنا، برنامههایی برای شامدهی و جمعآوری نذورات از سوی بزرگان و معتمدان تکایا و حسینیهها از جمله برنامهها است.
مازندرانیها با به اهتزاز درآوردن پرچمهای یا اباعبدالله الحسین(ع)، یا ابوالفضل(ع) و یا سیدالشهدا(ع) در امامزادگان و بقاع متبرکه، حسینیهها، تکایا و سقانفارها به استقبال ماه خون بر شمشیر، ماه سالار شهیدان محرمالحرام میروند.
مردم دیار علوی و ولایتمدار مازندران مانند دیگر استانهای کشور، هر ساله در ماه محرم به شیوههای گوناگون، در سالگرد شهادت سرور و سالار شهیدان اباعبدالله الحسین (ع) و یاران با وفایش به سوگواری مینشینند و در برخی نقاط از جمله آذری زبان های شهرستان قائمشهر پیش از رسیدن ماه محرم با برگزاری آیین سنتی”طشت گذاری”خود را برای برگزاری مراسم های این ماه آماده می کنند.
آنچه در آداب و سنت های قدیمی مازندرانی ها که در ماه محرم برگزار می شود بیشتر بارز و هویداست، دلدادگی و ارادت خاص مردم این دیار دلباخته به امام حسین است که در آیین های این ماه تجلی می کند.
اعتقاد مازنی ها به ماه محرم تا بدانجاست که از شستن علم های تکایا و نوشیدن آن آب به نیت شفای بیماران و سلامتی بهره می گیرند و یا گوسفندهایی که نذر اطعام دهی مجالس امام حسین (ع) شدند در ماه محرم از ییلاقات آورده می شود تا در روستاها ذبح و پخت شود، از کشاورزانی که در زمان کشت برنج بخشی از محصول شالیزارهای خود را نذر اطعام دهی مجالس محرم می کند تا آن روستایی که با وجود نداشتن زمین از نیروی جسمی خود برای خدمتگزاری در این ماه استفاده می کند و در اجرای رسم “گَرد دیه ” در غبار روبی از مساجد و تکایا شرکت می کند.
البته این ارادت و علاقه مازندرانی ها به ماه محرم از دیر باز در میان مردم این دیار وجود داشته است به طوریکه بخش عمده نیت واقفان موقوفات استان به اطعام دهی مجالس عزای امام حسین(ع) اختصاص دارد.
بخشی از آیین های سنتی مازندران در این ماه قدمت دیرینه چند ساله دارد که از آن جمله مجمعه گذاری رسم اطعام دهی همگانی که در برخی از نقاط این استان اجرا می شود است.
مَجمَعه گُذاری از جمله همین رسم های اطعام دهی همگانی در مازندران است با قدمت ۲۰۰ ساله در مناطق شرقی مازندران اجرا می شود. این آئین بیشتر در روستاهای مناطق کوهستانی و ییلاقی مازندران برگزار شده، اما مشهورترین و جا افتادهترین شیوه مجمع گذاری استان، مربوط به روستای “کوهستان” از توابع شهرستان بهشهر است.
در این آیین، خانمهای روستائی غذاهای مختلفی برای پذیرائی از عزاداران حسینی در روزهای تاسوعا و عاشورا تدارک دیده، و سپس غذاها را داخل سینی بزرگی به نام “مجمعه” قرار داده و در حسینیه و محل عزاداری، از عزاداران پذیرایی میکنند.
مجمعه های حاوی غذا، ابتدا در آشپزخانه حسینیه یا مسجد جمع آوری و پس از عزاداری و اقامه نماز ظهر، هر مجمع میان ۲ تا ۴ نفر از عزاداران قرار داده میشود.
البته به غیر از این رسم در برخی مناطق مازندران در روز تاسوعا اطعام دهی به شیوه خاص خودش اجرا می شود به طوریکه در این روز اهالی روستا با باز گذاشتن درب منازل خود میزبان عزاداران حسینی هستند و اطعام دهی را در منزل خود انجام می دهند.
در روستای لاریم جویبار، سورک در ساری و ارطه در قائمشهر این رسم از سوی اهالی این مناطق اجرا می شود و همیشه در روز تاسوعا این مناطق مملو از عزاداران حسینی از اقصی نقاط مازندران و حتی استان های دیگر می باشد.
“گرد دیه ” دیگر آداب و رسوم سنتی ماه محرم در مازندران به شمار می رود که گردگیری و پاک کردن سیاهی های ناشی از دود وسایل گرمایشی در تکایا و روستاهای مازندران از دیگر فعالیت هایی است که مردم مازندران پیش از آغاز ماه محرم برای پیشوازی از این ماه عزیز انجام می دهند و برای همین با پاک کردو رفت و روب این مکان ها رسم دیرین گرد دیه (دیه در گویش مازندران به معنی دود یا دوده است) را اجرا می کنند.
آئین “طشت گذاری” از جمله سنتهایی است که میان آذری زبانان مقیم مازندران رواج داشته و در آستانه ماه محرم در نقاط مختلفی که آذری زبانان سکونت دارند، با برنامه ریزی و سوز و گداز خاصی برگزار میشود.
اگر چه به طور کلی سنت طشت گذاری آذریها قدمتی ۶۰۰ ساله دارد، اما در مازندران قدمت آن در مناطق مختلف متفاوت بوده به طوری که در شهرستان بهشهر این مراسم حدود ۱۰۰ و در شهرستان قائم شهر حدود ۵۰ سال پیشینه دارد.
فلسفه برگزاری آئین طشت گذاری به واقعه کربلا باز میگردد، به زمانی که کاروان امام حسین (ع) با کاروان یزید بن معاویه به فرماندهی حر ابن یزید ریاحی برخورد میکند. به دلیل درخواست لشکر حر از لشکر امام حسین (ع) برای آب، امام دستور میدهند تا در طشتهای مختلف آب ریخته تا لشکریان و اسبهای دشمن سیراب شوند.
آذریهای مازندران با برگزاری این آیین، یاد وفاداری آن امام بزرگوار را گرامی داشته و عزاداری حسینی را به طور رسمی چند روز قبل از ماه محرم آغاز میکنند.
“عَلَم بَندی”، آیینی است که به طور معمول در برخی از مناطق مازندران، چند روز قبل از ماه محرم انجام میشود و در این آئین، تندیس “سَرو عَلَم” بر روی آن قرار داده شده و اطرافش با پارچههای نذری مشکی و سبز تزئین میشود.
هنگام برگزاری آئین علم بندان، مراسم نوحه خوانی و سینه زنی انجام و پس از آن عزاداران با چای و شربت پذیرائی میشوند.
البته رسم های ماه محرم در مازندران تنها به روزهای منتهی به این ماه و در پیشوازی از آن خلاصه نمی شود و مردم این دیار شور و هیجان خاصی را در برگزاری پرشور مراسمات در این ماه دارند که از آن جمله اطعام دهی در دهه اول محرم است که این رسم در مساجد و تکایا برگزار می شود. این هیجان و علاقه برای میزبانی و پذیرایی از عزاداران حسینی به گونه ای است که در برخی مساجد آنقدر متقاضی برای اطعام دهی وجود دارد که باید از روزهای قبل نوبت اطعام دهی گرفته شود.
“عَلم رخت دِکاردن” مردم مازندران پیش از آغاز ماه محرم علم هایی را که در پشت بام تکایا قرار داده اند به حیاط تکیه یا مساجد می آورند و علم ها را با پارچه سفید می پوشانند و بدین صورت رسم علم رخت دِکاردن (دکاردن در گویش مازندران به معنی پوشیدن است) را بجا می آورند.
این علم ها از روز هفتم به حالات مختلف و درب منازل روستاییان برده می شود و از آبی که برو روی علم ریخته شده به افراد داده می شود. براساس باور مردم این آب شفابخش و درمان درد و بیماری افراد است.
کارشناسان و پژوهگشران حوزه آداب و سنت های مازندران تاکید دارند که مراسمات ماه محرم در آیین و سنت های قدیمی ریشه دارد و همچنان نیز نقاط مختلف استان برگزاری این آیین ها را انجام می دهند.
آنها معتقدند که ماه محرم را می توان جلوه گاه و نمایشگاهی از بروز و ظهور سنت های ریشه دار مردم این دیار دانست چرا که رسومی در این ماه اجرا می شود که ریشه در سالهای دور دارد و مردم مازندران مراسم ماه محرم را تنها به آغاز این ماه خلاصه نمی کنند و پیش از شروع ماه با انجام رسومی همچون تشت گذاری، گرد دیه و علم رخت دَکاران مقدمات برگزاری عزاداری پرشور و هیجان را در استان ایجاد می کنند.
جوشی خوانی از جمله آئینهای دیگر مناطق روستایی است که عمدتاً در روز و شب تاسوعا و عاشورا برگزار میشود. عزاداران حسینی در این دو روز به صورت حلقهای گرد هم می آیند و مداحان نیز مرثیههایی را با لحن تند که به آن «جوشی» میگویند، میخوانند و بقیه سینه میزنند. سینه زنی هم در این آئین روش خاصی دارد، یعنی عزاداران در حالی که به سینه میزنند یک پای خود را جلو و پای دیگر را به عقب میبرند و سپس پای راست را بلند کرده و همزمان با سینه زنی آن را بر زمین میزنند.
یک کارشناس دینی گفت: حجم وسیع کار دینی و خدمت به خلق در ماهی که به نام سرور و سالار شهیدان مشهور است، در هیچ زمان دیگری اتفاق نمیافتد و اینها همه نشان از برکتها و فیضهای عاشورا و فرهنگ غنی و مستمر آن است.
حجتالاسلام سیدحبیبالله موسوی در گفتوگویی اظهار کرد: فرهنگ عاشورایی، مترقی، هدایتگر، ارزشمند و در یک کلام لازمه حیات و پویایی جامعه اسلامی است.
به گفته وی، محرم فقط یک ماه یا چند روز نیست، بلکه زمانی برای شناخت معارف حق و تبیین نهضت و قیامی است که قابلیت هدایت بشر را دارد.
این کارشناس دینی تصریح کرد: بخش زیادی از مشکلات امروز کشور بهویژه در ابعاد فرهنگی و اجتماعی به علت کمرنگ شدن فرهنگ دینی و عاشورایی در جامعه است.
وی با بیان اینکه اقدام و فعالیت فرهنگی در کالبد انسان ماندگار میشود و شخصیت وی از این فرهنگ نشات میگیرد، گفت: عاشورا بهعنوان یک کلاس درس، پیامهای خود را دارد و برای همه گروهها و اقشار مختلف بشریت یک فرهنگ مترقی و متعالی است.
حجتالاسلام موسوی با اشاره به اینکه عاشورا یک تصمیم بزرگ در یک مقطع تاریخی مهم بود، افزود: امروز نیز همانگونه که رهبر اندیشمند انقلاب فرمودند در یک پیچ تاریخی قرار داریم و باید بدانیم در این شرایط پیچیده، با مدد گرفتن از خداوند و توسل به ائمه اطهار بهویژه امام حسین (ع) میتوانیم سربلند شویم و به حرکت در مسیر نظام و تمدن اسلامی ادامه دهیم.
✓سبک زندگی در بیانیه گام دوم
وی اضافه کرد: محرم کارکردهای بزرگ و مختلفی بهویژه در بخش فرهنگ و ارتقای معنوی افراد جامعه دارد. بیانیه گام دوم انقلاب و تأکید بر سبک زندگی اسلامی و ایرانی از جمله همین کارکردهایی است که از سوی رهبر معظم انقلاب به ما رهنمون شده است که باید بهعنوان نقشه راه نظام و انقلاب باید به آن توجه کنیم و برای پیادهسازی این توصیهها برنامه داشته باشیم.
این مدرس حوزههای علمیه با اشاره به فعالیت خوب دستههای عزاداری، مجموعههای دینی، کانونهای فرهنگی و مراکز مردمی گفت: شیوع کرونا با همه مشکلاتی که داشت باعث شد بعضی ظرفیتها همچون کمکهای مؤمنانه و مردمی و دستگیری از نیازمندان، بهعنوان یک فرهنگ اسلامی و انسانی در جامعه جا بیفتد و باقی بماند.
وی تأکید کرد: این فرهنگ ارزشمند و خیرخواهانه در ماه محرم بسیار بهتر، گستردهتر و البته همراه با معنویت و شور بیشتر دنبال میشود. حجم وسیع کار دینی و خدمت به خلق در ماهی که به نام سرور و سالار شهیدان مشهور است در هیچ زمان دیگری اتفاق نمیافتد و اینها همه نشان از برکتها و فیضهای عاشورا و فرهنگ غنی و مستمر آن است.
حجتالاسلام موسوی یکی دیگر از کارکردهای فرهنگی محرم را دوری از دنیاطلبی و مادیگرایی دانست و اظهار کرد: مردم در زمان امام حسین (ع)، هم نیازمند رهایی از دنیا و دلبستگیهای خود و هم آزادی از اسارت بنیامیه بودند و بدون وارستگی از هواهای نفسانی و گذشتن از دلبستگیهای دنیوی امکان نجات از اسارتهای اجتماعی نبود.
