تیرنگ:
فرسایش خاک تهدیدی محیط زیستی است که آن را میتوان در آیینه عدد و ارقام تا حدودی بیان کرد، ایران با فرسایشی معادل ۲ میلیارد تن در سال از جمله کشورهای با بالاترین نرخ فرسایش خاک در جهان است.
از اینکه فرسایش خاک تهدید جدی و مسئلهای محیط زیستی در کشور است و به همان نسبت در استان ها و شهرهای مختلف این تهدید به انواع مختلفی وجود دارد تردیدی نیست به عبارتی فارغ از اینکه ایران رتبه اول را در جهان دارد یا خیر مسئله فرسایش خاک یک تهدید است که در بیان و تاکید بر آن صاحب نظران این حوزه شکی ندارند.
فعالان محیط زیست در پاسخ به اینکه فرسایش خاک چگونه بهوجود میآید؟ می گویند که عمده تخریب یا فرسایش خاک به صورت آبی و بادی اتفاق میافتد، شخم زدن زمینهای کشاورزی در جهت شیب، رها شدن دامها در مراتع و جنگلها، تخریب منابع طبیعی بر اثر توسعه ناپایدار و برداشتهای بیرویه از منابع آبی زیرزمینی در همراهی با تغییرات الگوی بارش سبب، تخریب و فرسایش روزافزون خاک میشود.
دکترای فیزیک خاک و عضو هیئت علمی دانشگاه منابع طبیعی و کشاورزی ساری گفت: فرسایش بادی خاک در مازندران سالهاست که آغاز شده و در برخی مناطق این استان به مرحله خطر هم رسیده که لازم است مسئولان استان برای پیشگیری از ادامه روند رو به گسترش آن توجه ویژهای به این پدیده داشته باشند.
دکتر مجید دانش با ارائه مستنداتی علمی از جدی بودن فرسایش بادی خاک در مازندران خبر داد و اظهار کرد: شاید در وهله نخست برای خیلیها قابل تصور نباشد که مازندران با این پوشش گیاهی و وضعیت بارندگی فرسایش بادی داشته باشد، اما قطعا در مازندران فرسایش بادی خاک در حال رخ دادن است. چون تقریبا همه عوامل وقوع فرسایش بادی در استان وجود دارد.
وی افزود: متاسفانه در مازندران آمار دقیقی از این که چه مقدار فرسایش بادی داریم در دست نیست، اما عوامل مهمی مانند تغییر اقلیم، تغییر روند بارندگیها کرد و خشکسالی را شاهد هستیم که همگی عوامل ایجاد و تشدید فرسایش بادی خاک هستند. ضمن این که عوامل انسانی هم در استان به شکل گستردهای وجود دارد و شاهد تخریب ساختمان خاک توسط انسان هستیم.
تخریب خاک
عضو هیئت علمی دانشگاه منابع طبیعی و کشاورزی ساری خاطرنشان کرد: یکی از عواملی که فرسایش بادی خاک را میتواند تقویت کند افزایش شوری خاک است که در برخی نقاط مازندران شاهد آن هستیم. شوری خاک تا حد زیادی به فرسایش بادی ارتباط دارد. وقتی خاک شور باشد از نظر کیفیت و ساختمان زودتر تخریب میشود و فرسایش بادی را تقویت میکند.
دانش با بیان این که فرسایش خاک چه به صورت بادی و چه آبی با دو پروسه مهم تخریب فیزیکی و تخریب شیمیایی شکل میگیرد، اظهار کرد: ورود مواد زائد و زبالههای شهری، مواد نفتی، کودهای شیمیایی و در کل آلودهسازی خاک عوامل تخریب شیمیایی خاک هستند که باعث میشود کیفیت خاک تا حد زیادی پایین بیاید و ساختمان خاک به مرور نابود شود. متاسفانه این شکل تخریب در مازندران وجود دارد.
وی درباره تخریب فیزیکی خاک در مازندران نیز گفت: متاسفانه تخریب فیزیکی خاک نیز در استان ما بشدت اتفاق میافتد. به دلیل رفت و آمد بیش از حد ماشینآلات، انسان و دام و همچنین عملیات نادرست کشاورزی خاک ما فشرده میشود و فشرده شدن خاک هم افزایش نفوذناپذیری خاک را به دنبال دارد. با فشرده شدن خاک و نفوذناپذیری آن ساختمان خاک از بین میرود، آبخوانهای ما تخریب میشوند، خشکسالی پیش میآید و در نهایت هم خاک مستعد فرسایش بادی میشود.
دکترای فیزیک خاک افزود: نتیجه فرآیندهای نادرست محیط زیستی در مازندران طی سالهای اخیر این بود که شوری خاک بیشتر شد، آلودگی خاک و منابع زیرزمینی ما افزایش یافت و پوشش گیاهی در بخش زیادی از استان از بین رفت. وقتی پوشش گیاهی ما از بین برود، ترسیب کربن کاهش پیدا میکند. هر کدام از این عوامل نیز در پیشروی فرسایش بادی خاک مؤثر هستند.
به گفته این پژوهشگر، وقتی تخریب خاک اتفاق میافتد علاوه بر این که شوری خاک را به دنبال خواهد داشت، باعث میشود آبخوانها خالی از آب شوند، حاصلخیزی خاک و پوشش گیاهی از بین برود، خاک لخت شود، رطوبت خاک پایین بیاید و در نهایت سرعت فرسایش بادی افزایش یابد.
عضو هیئت علمی دانشگاه کشاورزی و منابع طبیعی ساری خاطرنشان کرد: طبق برخی نقشههای بینالمللی موجود تخریب خاک و فرسایش بادی خاک دستکم از ۲۰ سال پیش در استان ما وجود داشت ؛ هرچند آن زمان هنوز شرایط بحرانی پیدا نکرده بود.
✓خاک تضمین کننده امنیت کشور به شمار میرود
رمضانعلی ابراهیم پور کارشناس آب و خاک جهاد کشاورزی مازندران با اشاره به اینکه قصه خاک پرغصه است، با اشاره به ارزش ویژه خاک در استان خواستار توجه ویژه به آن شد و گفت: خاک بی هنر نیز کیمیا است و هر سانتی متر مکعب خاک میلیونها میکروارگانیسم ها در آن زندگی میکنند.
وی در گفت وگویی از خاک به عنوان منبع حیات و ثروت ملی و مشترک یاد کرد و گفت: خاک تضمین کننده امنیت کشور به شمار میرود و با افزایش روزافزون جمعیت، تأمین غذای کافی، یکی از چالشهایی در آینده با آن روبرو هستیم مساله خاک است.
وی افزایش سطح زیرکشت و افزایش تولید در واحد سطح را از جمله راهکارها برای مقابله با تهدیدها یاد کرد و گفت: تنها راه پایداری خاک افزایش تولید در واحد سطح با حفظ سلامت محیط زیست و انسان است.
ابراهیم پور ادامه داد: برای تشکیل هر سانتی متر خاک ۱۰۰ تا هزار سال زمان نیاز است و با توجه به واقع شدن کشور در منطقه خشک و نیمه خشک، از نظر تشکیل خاک به زمان بیشتری نیاز داریم.
این کارشناس میزان بارندگی در کشور را یک سوم متوسط بارندگی جهان دانست و گفت: امروز منابع خاک در دنیا با توجه به تغییرات اقلیمی وبهره برداری خارج از توان با چالشهایی روبرو است و به خاک فشارهایی وارد میشود.
وی سرعت هدر رفت خاک را در ایران ۱۰ برابر سرعت بازسازی دانست و گفت: ۵۵ درصد مساحت و وسعت کشور کوهستانی و ۴۵ درصد دشت و اراضی قابل کشت بالقوه در کشور ۵۱ میلیون هکتار است.
ابراهیم پور با اشاره به محدودیت آب و خاک گفت: اراضی قابل چرخه تولید کشور ۱۸.۵ میلیون هکتار است و این نشان میدهد که ۱۰ درصد مساحت کشور برای جمعیت کشور باید غذا تأمین کند.
این کارشناس با اظهار اینکه از نظر خاک جزو فقیرترین کشورهای دنیا هستیم، گفت: تخریب و آلودگی از جمله چالشهای فراروی خاک است و تخریب در حوزههای صنعت، معدن، شهری از مسائل فراروی است.
ابراهیم پور کمبود ماده آلی خاک را دیگر چالشها ذکر کرد و گفت: ۶۰ درصد اراضی کشاورزی کشور کمتر از یک درصد ماده آلی خاک دارند در حالی خالی حاصلخیز است که دو تا سه درصد ماده آلی داشته باشند
کارشناس آب و خاک جهاد کشاورزی مازندران با اظهار اینکه ۸۰ درصد خاکهای کشور در مناطق خشک و نیمه خشک قرار دارد، معضل شوری را از دیگر چالشها برشمرد و گفت: با توجه به برداشت بی رویه در شمال و جنوب، میزان فرسایش خاک در ایران ۱۶.۷ تن در هکتار است در حالی که میانگین جهانی شش تا هفت تن در هکتار است.
وی افزود: خسارت ناشی از فرسایش خاک و از دست رفتن منابع خاکی هزاران میلیارد دلار است و هر تن خاک ۲۸ دلار در ابعاد مختلف خسارت وارد میکند.
