تیرنگ، الهام دهقان
مازندران، استانی که از دیرباز با نام دریا، جنگل و کوه گره خورده است، امروز در آستانه تحولی تازه قرار دارد: حرکت به سوی اقتصاد دریامحور. این مفهوم که سالهاست در ادبیات توسعه ملی و اسناد بالادستی کشور مطرح میشود، اکنون میتواند به موتور رشد پایدار شمال ایران تبدیل شود. در شرایطی که اقتصاد کشور با چالشهایی نظیر وابستگی به منابع نفتی و فشار بر منابع سرزمینی روبهروست، ظرفیتهای مغفول دریای خزر، بهویژه در استان مازندران، فرصتی استراتژیک برای تنوعبخشی به اقتصاد ملی و ارتقای کیفیت زندگی ساحلنشینان به شمار میآید.
✓جغرافیای فرصت
مازندران با بیش از ۳۳۰ کیلومتر نوار ساحلی در جنوب دریای خزر، از بندر گمرکدار امیرآباد تا سواحل غربی نوشهر، موقعیتی کمنظیر برای توسعه صنایع و خدمات مرتبط با دریاست. این استان نهتنها دروازهای به بازارهای کشورهای حاشیه خزر چون روسیه، قزاقستان و ترکمنستان محسوب میشود، بلکه از طریق کریدور بینالمللی شمال ـ جنوب، امکان اتصال به بازارهای وسیع قفقاز، آسیای میانه و اروپا را نیز دارد. بندر امیرآباد، بهعنوان یکی از بنادر مهم کشور، با زیرساختهای حملونقل ریلی، زمینی و دریایی، نقطه محوری در این شبکه تجاری است.
اما اقتصاد دریامحور فقط به صادرات و تجارت ختم نمیشود؛ بلکه مجموعهای از فعالیتهای درهمتنیده شامل شیلات، گردشگری ساحلی، صنایع دریایی، حملونقل، انرژیهای تجدیدپذیر دریایی و حفاظت محیط زیست را دربرمیگیرد. در این میان، مازندران از هر پنج حوزه اصلی اقتصاد آبی، حداقل در سه حوزه مزیت نسبی آشکار دارد.
✓ظرفیت شیلات و آبزیپروری
مازندران از دیرباز قطب اصلی صید و پرورش ماهیان خاویاری، سفید و کپور در کشور بوده است. اما تغییرات اقلیمی، آلودگی منابع آب و صید بیرویه، این مزیت را در سالهای اخیر با تهدید روبهرو کرده است. با این حال، توسعه صنعت آبزیپروری دریایی میتواند افق تازهای بگشاید. فناوری قفسهای دریایی برای پرورش ماهی در آبهای ساحلی خزر، که در برخی نقاط استان بهصورت آزمایشی اجرا شده، ظرفیتی است که با سرمایهگذاری بخش خصوصی و حمایت دولت میتواند مازندران را به قطب تولید ماهی در خاورمیانه تبدیل کند.
همچنین ایجاد شهرکهای شیلاتی و زنجیرههای فرآوری محصولات دریایی، علاوه بر ایجاد اشتغال پایدار، امکان صادرات فرآوردههای با ارزش افزوده بالا به روسیه و کشورهای حوزه CIS را فراهم میکند.
✓گردشگری دریایی؛ طلای آبی مغفول
با وجود میلیونها گردشگر داخلی و خارجی که سالانه به مازندران سفر میکنند، سهم گردشگری دریایی از اقتصاد استان هنوز ناچیز است. نبود زیرساختهای استاندارد اسکلههای تفریحی، خدمات ایمن گردشگری دریایی، و برنامهریزی منسجم ساحلی، مانع شکوفایی این ظرفیت شده است.
توسعه بندرهای گردشگری کوچک، مسیرهای قایقگردی، تورهای تفریحی بینساحلی و ورزشهای آبی میتواند چهره اقتصادی سواحل را دگرگون کند. تجربه کشورهایی دیگر نشان میدهد که سرمایهگذاری در (اسکلههای تفریحی ) نهتنها باعث رشد اشتغال محلی میشود، بلکه به جذب سرمایهگذاران خارجی نیز کمک میکند.
در کنار این، راهاندازی مسیرهای دریایی مسافری بین بنادر مازندران و بنادر روسیه یا آستراخان، میتواند گردشگری دریای خزر را از سطح محلی به سطح منطقهای ارتقا دهد.
✓حملونقل و تجارت دریایی
توسعه بنادر مازندران، بهویژه بندر امیرآباد و نوشهر، محور اصلی رشد اقتصاد دریامحور استان است. امیرآباد با برخورداری از ظرفیتهای متعدد، انبارهای مکانیزه و دسترسی به خطوط ریلی، در حال تبدیلشدن به هاب لجستیکی شمال کشور است. این بندر میتواند نقش کلیدی در صادرات غلات، سیمان، محصولات پتروشیمی و مواد معدنی به کشورهای شمالی ایفا کند.
علاوه بر آن، گسترش کشتیرانی بین بنادر خزر و افزایش ظرفیت حمل کانتینری، موجب کاهش هزینههای تجارت و افزایش توان رقابتی تولیدکنندگان داخلی میشود. در این زمینه، اجرای کامل پروژه راهآهن رشت ـ آستارا و اتصال آن به خطوط ریلی مازندران، یکی از الزامات تحقق اقتصاد دریامحور است.
✓انرژی و فناوریهای نو
یکی از ابعاد کمتر شناختهشده اقتصاد دریامحور، استفاده از منابع انرژی دریایی است. مازندران با برخورداری از پتانسیل بادهای ساحلی و جریانات آبی، میتواند میزبان پروژههای انرژی تجدیدپذیر همچون نیروگاههای بادی فراساحلی باشد. استفاده از فناوریهای نوین در این حوزه نهتنها موجب کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی میشود، بلکه زمینه شکلگیری صنایع دانشبنیان در استان را فراهم میکند.
همچنین امکان اکتشاف و بهرهبرداری ایمن از منابع نفت و گاز خزر در محدودههای قانونی ایران، در صورت رعایت ملاحظات زیستمحیطی، میتواند بهعنوان منبع درآمدی پایدار در آینده مطرح شود.
✓محیط زیست دریایی؛ پیششرط توسعه پایدار
هرچند اقتصاد دریامحور فرصتی برای رشد اقتصادی است، اما بدون توجه به محیط زیست ساحلی و دریایی، این توسعه به تهدیدی جدی تبدیل خواهد شد. تخریب زیستگاههای ساحلی، آلودگی ناشی از پساب شهری و صنعتی و عقبنشینی ساحل از چالشهای جدی مازندران است.
بنابراین، توسعه باید مبتنی بر اصول «اقتصاد سبز» و «مدیریت یکپارچه مناطق ساحلی» باشد. اجرای طرح جامع مدیریت نوار ساحلی خزر، ایجاد کمربند سبز ساحلی و نظارت دقیق بر فعالیتهای ساختوساز میتواند توازن میان توسعه و حفاظت را حفظ کند.
✓سرمایه انسانی و زیرساخت نرم
اقتصاد دریامحور بدون سرمایه انسانی متخصص امکانپذیر نیست. ایجاد رشتههای دانشگاهی مرتبط با مهندسی دریا، مدیریت بندر، زیستفناوری دریایی و گردشگری ساحلی در دانشگاههای مازندران، میتواند نیروی انسانی ماهر مورد نیاز این بخش را تأمین کند. همچنین، راهاندازی مراکز نوآوری و شتابدهندههای اقتصاد آبی به جذب ایدههای فناورانه و استارتآپهای مرتبط کمک خواهد کرد.
از سوی دیگر، فرهنگ عمومی مردم ساحلنشین نیز باید با این تحول همراه شود. آموزش عمومی درباره ارزش دریا، مسئولیت زیستمحیطی و رفتار گردشگری پایدار، از الزامات فرهنگی این مسیر است.
✓سیاستها و مسیر آینده
برای تحقق اقتصاد دریامحور در مازندران، چند اقدام کلیدی ضروری است:
1. تهیه نقشه جامع اقتصاد آبی استان با مشارکت دانشگاهها و بخش خصوصی.
2. تدوین مشوقهای سرمایهگذاری برای پروژههای دریایی و بندری.
3. تقویت دیپلماسی دریایی و همکاری فعال با کشورهای حاشیه خزر.
4. توسعه زیرساختهای حملونقل ترکیبی (ریلی ـ جادهای ـ دریایی).
5. ایجاد مناطق ویژه اقتصادی ساحلی با رویکرد صادراتمحور.
6. تضمین حفاظت زیستمحیطی و کنترل آلودگیهای ساحلی از طریق نهادهای محلی.
✓سخن پایانی
مازندران در آستانه ورود به دورهای تازه از توسعه است؛ دورهای که محور آن نه خاک، بلکه دریاست. ظرفیتهای خزر، بنادر فعال، نیروی انسانی جوان و موقعیت جغرافیایی ممتاز، همه و همه نشان میدهد که آینده اقتصاد استان در گرو توجه جدی به دریاست.
اقتصاد دریامحور میتواند برای مازندران معنایی فراتر از افزایش تولید و صادرات داشته باشد: بازتعریف رابطه انسان و دریا، گذار از اقتصاد مصرفمحور به اقتصاد دانشبنیان و ایجاد هویتی نو برای شمال ایران در جغرافیای اقتصادی کشور. اگر این فرصت با برنامهریزی، نگاه بلندمدت و همکاری میان دولت، بخش خصوصی و جامعه محلی همراه شود، دریای خزر نه تهدیدی زیستمحیطی، بلکه منبعی برای شکوفایی پایدار مازندران خواهد بود.
