تیرنگ:
باغداری و کشاورزی به عنوان یکی از مهمترین پایههای اقتصادی سه استان شمالی کشور—گیلان، مازندران و گلستان—همواره نقش مهمی در تأمین مواد غذایی و ایجاد اشتغال داشته است. با این حال، باغداران و کشاورزان این استانها در سالهای اخیر با یک مشکل اساسی و فراگیر روبهرو هستند که به شدت بر درآمد و انگیزه آنها تأثیر میگذارد: حضور پررنگ دلالان در بازار محصولات کشاورزی. این موضوع نه تنها سود باغداران و کشاورزان را کاهش میدهد، بلکه به چرخه اقتصادی منطقه نیز آسیب میزند و میتواند به کاهش کیفیت تولید و مهاجرت روستاییان منجر شود.
به گفته فعالان بخش باغداری و کشاورزی، یکی از اصلیترین نگرانیها، واسطهگریهای متعدد در طول زنجیره تأمین است. محصولات کشاورزی، از جمله برنج، مرکبات، چای و سبزیجات، ابتدا از تولیدکننده به دلالان محلی و سپس به عمدهفروشان و فروشگاهها منتقل میشوند. هر مرحله از این زنجیره، سهم قابل توجهی از قیمت فروش نهایی را میبلعد، در حالی که کشاورز تنها بخش اندکی از درآمد را دریافت میکند. این امر به ویژه برای باغداران و کشاورزانی که زمین کوچک دارند و وابسته به فروش مستقیم محصولات خود هستند، فشار مضاعف ایجاد میکند.
یکی از باغداران و کشاورزان مازندرانی در گفتگو با خبرنگار ما گفت: «محصول را با قیمت مناسب میفروشیم، اما وقتی به دست بازار و فروشگاهها میرسد، قیمت چند برابر میشود و سود اصلی به جیب دلالان میرود. ما زحمت میکشیم، اما بهره اقتصادی نمیبریم.» این گفته بازتاب نگرانی مشترک بسیاری از کشاورزان شمال کشور است که سالهاست با مشکل عدم شفافیت قیمت و نقش پررنگ واسطهها مواجهاند.
بررسیهای میدانی نشان میدهد که دلالی در بازار محصولات باغی و کشاورزی چند عامل کلیدی دارد. نخست، ضعف در ساختار توزیع و فروش مستقیم محصولات است. بسیاری از کشاورزان دسترسی مستقیم به بازارهای شهری بزرگ ندارند و مجبور به فروش محصولات خود به نمایندگان محلی یا دلالان میشوند. دوم، نبود سامانههای قیمتگذاری شفاف و اطلاعاتی باعث شده کشاورزان از قیمت واقعی محصولات خود در بازار بیاطلاع باشند و در نتیجه، تحت فشار اقتصادی قرار بگیرند. سوم، محدودیتهای لجستیکی و کمبود سردخانهها و امکانات حمل و نقل مناسب، کشاورزان را وادار میکند محصولات خود را سریعاً بفروشند و به قیمت پایینتر رضایت دهند.
اقتصاددانان و کارشناسان کشاورزی معتقدند که دلالی بیش از آنکه مسئلهای شخصی باشد، مشکل ساختاری است. به گفته یکی از تحلیلگران، «دلالی در بازار کشاورزی نتیجه ضعف در زیرساختهای زنجیره تأمین، نبود شبکههای توزیع منظم و ناکافی بودن سیاستهای حمایتی دولت است. تا زمانی که کشاورزان امکان فروش مستقیم و شفاف محصولات خود را نداشته باشند، این مشکل ادامه خواهد داشت.»
راهکارهای پیشنهادی برای کاهش نقش دلالان شامل توسعه بازارهای محلی، ایجاد اتحادیهها و تعاونیهای کشاورزی، بهرهگیری از سامانههای هوشمند قیمتگذاری و فروش آنلاین، و تقویت زیرساختهای حمل و نقل و انبارداری است. چند سالی است که برخی کشاورزان موفق شدهاند با ایجاد تعاونیهای کوچک و فروش مستقیم محصولات به مصرفکننده نهایی، سود خود را افزایش دهند، اما این تجربه هنوز فراگیر نشده است.
از سوی دیگر، دولت نیز در سالهای اخیر برنامههایی برای حمایت از کشاورزان در نظر گرفته است، از جمله تخصیص یارانه حمل و نقل، ایجاد سردخانهها و بازارگاههای مجازی. با این حال، کشاورزان معتقدند که این اقدامات کافی نیست و نیاز به سیاستگذاری بلندمدت و جامع دارند که بتواند نقش دلالان را کاهش دهد و به کشاورزان قدرت چانهزنی بیشتری بدهد.
پیامدهای دلالی برای اقتصاد منطقه تنها محدود به کاهش درآمد کشاورزان نیست. کاهش انگیزه کشاورزان برای تولید، کاهش کیفیت محصولات، افزایش قیمت نهایی برای مصرفکنندگان و حتی مهاجرت روستاییان به شهرها، بخشی از اثرات منفی این مشکل است. این چرخه معیوب، هم برای تولیدکننده و هم برای مصرفکننده آسیبزا خواهد بود و میتواند موجب ناپایداری اقتصادی در سه استان شمالی شود.
به طور خلاصه، نگرانی کشاورزان شمال کشور از دلالی در بازار، یک هشدار جدی برای سیاستگذاران است. برای حفظ پایداری کشاورزی، افزایش بهرهوری و عدالت اقتصادی، ضروری است که راهکارهای ساختاری برای کاهش واسطهگری اجرا شود. توسعه بازارهای مستقیم، بهرهگیری از فناوریهای نوین، تقویت تعاونیها و اتحادیههای کشاورزی و سیاستهای حمایتی مؤثر، میتواند نقش دلالان را کاهش داده و شرایط بهتری برای کشاورزان و مصرفکنندگان فراهم کند.
در نهایت، حل مشکل دلالی نه تنها به نفع کشاورزان است، بلکه به افزایش امنیت غذایی، ارتقای کیفیت محصولات و توسعه اقتصادی سه استان شمالی نیز کمک میکند. بدون اقدامات جدی و هماهنگ، کشاورزان همچنان با فشار اقتصادی مواجه خواهند بود و آینده کشاورزی شمال کشور در معرض تهدید قرار خواهد گرفت.
