تیرنگ:
در دنیای پرسرعت امروز که شبکههای اجتماعی، سرگرمیهای دیجیتال و زندگی ماشینی، بسیاری از فرصتهای ناب فرهنگی را در سایه قرار دادهاند، کتابخوانی همچنان بهعنوان یکی از اصیلترین و پربارترین راههای رشد فردی و اجتماعی شناخته میشود. با این حال، وضعیت کتابخوانی در جامعهی ایران، بهویژه در میان نوجوانان و جوانان، نگرانکننده به نظر میرسد.
✓کتابخوانی؛ ابزاری برای توسعه فرهنگی و اجتماعی
دکتر رستگار، جامعهشناس، در گفتوگو با خبرنگار ما میگوید: «فرهنگ کتابخوانی پایهی اصلی ارتقای سطح آگاهی عمومی و توسعهی پایدار فرهنگی در هر کشوری است. جامعهای که با کتاب مأنوس باشد، نه تنها سواد علمی، بلکه مهارتهای تفکر انتقادی، خلاقیت و همدلی اجتماعی بیشتری خواهد داشت.»
او ادامه میدهد: «کتاب مانند پلی است که انسان را از دنیای محدود زندگی روزمره به دنیای وسیعتر دانش، اندیشه و تجربههای انسانی متصل میکند.»
✓دلایل افت کتابخوانی در جامعه
برای بررسی دقیقتر وضعیت، به سراغ چند کتابفروش رفتیم. آقای محمدی، صاحب یکی از کتابفروشیها، میگوید: «در سالهای اخیر شاهد کاهش قابل توجهی در فروش کتابهای عمومی بودهایم. بیشتر مشتریان ما یا دانشجویان هستند که کتابهای درسی میخرند یا افرادی خاص که کتابخوانی برایشان بخشی از زندگی است. اما در کل، نسل جدید کمتر به کتاب علاقه نشان میدهد.»
دلایل کاهش علاقه به مطالعه از دیدگاه کارشناسان متعدد است:
۱. گسترش شبکههای اجتماعی و محتوای سریع و سطحی
۲. هزینه بالای کتاب نسبت به توان مالی مردم
۳. ضعف نظام آموزشی در ترویج مطالعهی آزاد
۴. نبود جذابیت در بسیاری از کتابها برای نسل جوان
✓برنامهها و تلاشهای فرهنگی برای احیای فرهنگ مطالعه
در سالهای اخیر، برخی نهادهای فرهنگی، سازمانهای مردمنهاد و مدارس، برنامههایی برای ترویج کتابخوانی در جامعه اجرا کردهاند.
از جمله این برنامهها میتوان به “هفته کتاب”، “کاروان کتاب در روستاها”، “باشگاههای کتابخوانی” و پروژههایی مانند “کتابیار” اشاره کرد.
خانم موسوی، از بازدید کنندگان نمایشگاه کتاب میگوید: « ایده کتاب خوانی در حمل و نقل عمومی فوقالعاده است. به جای تلف کردن وقت در مسیر، میتوان بخشی از یک کتاب را خواند. حتی گاهی کتابهایی را کشف کردم که بعداً رفتم و نسخه چاپیاش را خریدم.»
✓نقش خانواده و مدرسه در تقویت فرهنگ کتابخوانی
کارشناسان معتقدند که ترویج کتابخوانی باید از سنین پایین و در بستر خانواده و مدرسه آغاز شود. کودکانی که در خانه با کتاب آشنا شوند، احتمالاً در بزرگسالی نیز عادت به مطالعه را حفظ خواهند کرد.
قاسمی، معلم ابتدایی توضیح میدهد: «ما هر هفته یک ساعت را به خواندن جمعی کتاب اختصاص دادهایم. بچهها عاشق این بخش از کلاس هستند. وقتی والدین هم همکاری میکنند و کتابهایی را در خانه تهیه میکنند، تأثیر آن دو چندان میشود.»
✓کتابخوانی در فضای مجازی؛ تهدید یا فرصت؟
با وجود تمام چالشها، فضای مجازی میتواند ابزاری برای ترویج کتابخوانی باشد، اگر به درستی از آن استفاده شود. صفحات معرفی کتاب در اینستاگرام، کانالهای تلگرامی کتابدوستان، پادکستهای کتابمحور و کتابخوانهای الکترونیکی، توانستهاند بخشی از جامعه را دوباره با مطالعه آشتی دهند.
مرادی، فعال فرهنگی میگوید: «تلاش ما این است که با معرفی خلاصه و جذاب کتابها، کاربران را ترغیب کنیم که خودشان به سراغ نسخه کامل بروند. استقبال بسیار خوبی شده و حتی بعضی از ناشران از ما خواستهاند کتابهایشان را معرفی کنیم.»
✓سخن پایانی: از شعار تا عمل
ترویج فرهنگ کتابخوانی، شعاری نیست که تنها در بنرها و همایشها باقی بماند. این فرهنگ نیاز به برنامهریزی منسجم، همکاری میان نهادهای مختلف، و از همه مهمتر، باور عمومی به اهمیت مطالعه دارد. هر فرد در این مسیر مسئول است: والدین، معلمان، مدیران فرهنگی، رسانهها و حتی خود خوانندگان.
آموزش قدرتمندترین سلاحی است که میتوان برای بهبود جهان به کار گرفت و کتابخوانی نخستین گام در این مسیر است.
