تیرنگ:
استان مازندران، یکی از مهمترین استانهای کشور از نظر جمعیت، زیستپذیری، مهاجرتپذیری و کیفیت اجتماعی، در دهههای اخیر دستخوش تغییرات بنیادین جمعیتی شده است. آنچه امروز بیش از هر چیز جلب توجه میکند، افول نرخ باروری، کاهش سهم جمعیت جوان، افزایش میانگین سن و حرکت آرام استان به سمت سالمندی است؛ مسیری که اگر چارهجویی نشود، آینده توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مازندران را تحتتأثیر جدی قرار خواهد داد.
✓ مازندران؛ استانی با سرعت بالای سالمندی
مازندران طی سالهای اخیر یکی از چند استان پیشرو در سالمند شدن جمعیت بوده است. ترکیبی از عوامل مانند مهاجرت جوانان به شهرهای بزرگ، کاهش نرخ تولد، افزایش امید به زندگی، و اسکان بازنشستگان سایر استانها در شهرهای ساحلی، باعث شده سهم جمعیت سالمند رو به افزایش بگذارد.
اگرچه استان از نظر زیرساختهای بهداشتی، فناوری و زیستپذیری شهری وضعیت قابل قبولی دارد، اما همین جذابیت موجب افزایش ورود جمعیت میانسال و بازنشسته شده و نسبت جمعیت جوان را کاهش داده است.
پیامدهای این روند:
ـ کاهش نیروی کار فعال
ـ کاهش نرخ ازدواج و فرزندآوری
ـ افزایش هزینههای درمانی و حمایتی
ـ کمبود نیروی انسانی متخصص در بخشهای تولیدی
ـ تغییر ساختار اقتصادی از تولیدمحور به خدماتمحور
این روند، ضرورت توجه به سیاستهای جوانی جمعیت را دوچندان میکند.
✓ کاهش نرخ ازدواج؛ نقطه آغاز تغییرات جمعیتی
ازدواجهای دیرهنگام یا عدم ازدواج از مهمترین مشکلات جمعیتی مازندران است. عوامل متعددی در این روند نقش دارند:
– افزایش هزینههای زندگی و جهیزیه
زندگی در استان ساحلی مانند مازندران در سالهای اخیر با رشد قابلتوجه قیمت مسکن، زمین، اجارهخانه و هزینههای اولیه تشکیل خانواده مواجه شده است. بسیاری از جوانان توان مالی لازم برای آغاز یک زندگی مستقل را ندارند.
– بیکاری و نبود مشاغل پایدار
اگرچه مازندران قطب گردشگری و کشاورزی است، اما اشتغال در این بخشها فصلی، کمدرآمد و غیرپایدار است. جوانان برای یافتن فرصتهای بهتر راهی تهران، البرز یا جنوب کشور میشوند.
– تغییر سبک زندگی و اولویتها
نسل جدید بیش از گذشته تحصیلکرده است، دیرتر وارد بازار کار میشود و مسئولیتپذیری خانوادگی را به سنین بالاتر موکول میکند.
– مشکلات فرهنگی و فشارهای اجتماعی
توقعات بالا در مراسمها، هزینههای سنگین جشن، و انتظارات خانوادهها مانع ازدواج بهموقع میشود.
نتیجه آنکه بسیاری از جوانان مازندران یا دیر ازدواج میکنند یا اصلاً وارد زندگی مشترک نمیشوند.
✓ فرزندآوری پایین؛ چالشی که آرام اما عمیق پیش میرود
حتی میان خانوادههای تشکیلشده، تمایل به داشتن فرزند کمتر بسیار بالا است. دلایل این وضعیت عبارتاند از:
ـ نگرانی از هزینههای اقتصادی فرزند
ـ فشارهای شغلی و عدم امنیت مالی
ـ کمبود فضای مناسب مسکونی بهویژه در مناطق شهری
ـ دغدغههای تربیتی و آموزشی
ـ عدم تناسب میان درآمد و هزینههای بزرگکردن کودکان
ـ تغییر ارزشها و سبک زندگی مدرن
اگر در گذشته داشتن سه یا چهار فرزند امری متعارف بود، اکنون الگوی غالب در خانوادههای مازندران یک فرزند یا بدون فرزند است.
✓مهاجرت؛ خروج جوانان و ورود میانسالان
یکی دیگر از مسائل مهم مازندران، مهاجرت دوگانه است؛ خروج نیروهای جوان و ورود مهاجران میانسال و سالمند.
✓خروج جوانان به شهرهای دیگر
بهدلیل کمبود فرصتهای شغلی مناسب، بسیاری از جوانان پس از اتمام تحصیلات دانشگاهی راهی کلانشهرها میشوند و معمولاً نیز بازنمیگردند.
✓ورود بازنشستگان
از آنسو، بازنشستگان سایر استانها بهخصوص از پایتخت، برای زندگی در مازندران به دلیل آبوهوای مطبوع و آرامش منطقه، به شهرهای ساحلی مهاجرت میکنند. این روند بهمرور سهم سالمندان را بیشتر میکند.
✓نقش اقتصاد محلی در کاهش جوانی جمعیت
اقتصاد مازندران عمدتاً بر پایه:
ـ کشاورزی
ـ گردشگری
ـ مشاغل خدماتی
است. اما هیچیک از این بخشها توان ایجاد اشتغال پایدار گسترده را ندارد. کشاورزی بهشدت وابسته به زمین است و امکان جذب نیروی جوان تحصیلکرده را ندارد. گردشگری فصلی و ناپایدار است. صنعت نیز در استان توسعه کافی نیافته است.
این الگوی اقتصادی موجب شده بسیاری از جوانان آیندهای روشن در استان نبینند و راه مهاجرت را برگزینند.
✓چالش تحقق سیاست جوانی جمعیت در مازندران
با وجود تصویب قانون «جوانی جمعیت» در کشور، اجرای آن در مازندران با موانعی روبهروست:
– گرانی مسکن
قیمت زمین و خانه در شهرهای ساحلی به حدی افزایش یافته که حتی کارمندان و کارگران نیز سخت میتوانند خانهدار شوند.
– ناکافی بودن تسهیلات
وام ازدواج یا فرزندآوری زمانی تأثیرگذار است که با هزینههای واقعی زندگی تناسب داشته باشد.
– کمبود زیرساختهای حمایتی
بسیاری از خانوادهها به دلیل نداشتن حمایت کافی در نگهداری فرزند، ریسک فرزند دوم را نمیپذیرند.
– روند کند صنعتیسازی
عدم ایجاد فرصتهای جدید شغلی، انگیزه تشکیل خانواده را کاهش داده است.
✓پیامدهای ادامه این روند
اگر روند کنونی ادامه پیدا کند، مازندران در دهه آینده با پیامدهای جدی روبهرو خواهد شد:
ـ کاهش شدید نیروی کار
ـ نیاز بیشتر به نیروی مهاجر
ـ فشار بر نظام بازنشستگی و سلامت
ـ کاهش قدرت تولید کشاورزی و صنعتی
ـ تغییر الگوی سکونت و افزایش شهرهای سالخورده
ـ کاهش پویایی اجتماعی و فرهنگی
این آینده، قابل اصلاح است، اما به شرطی که اکنون اقدام شود.
✓ راهکارهای پیشنهادی برای تقویت جوانی جمعیت در مازندران
۱. تقویت اقتصاد و ایجاد شغل پایدار
توسعه صنایع پاک، صنایع تبدیلی کشاورزی، فناوریهای نو و گردشگری هوشمند میتواند جوانان را در استان نگه دارد.
۲. کنترل قیمت مسکن و ایجاد تسهیلات واقعی
ساخت شهرکهای مسکونی جوانان و مسکنهای حمایتی مخصوص زوجهای جوان ضروری است.
۳. حمایت از مادران شاغل
ایجاد مهدکودک در محل کار، مرخصیهای انعطافپذیر و امکان دورکاری از مهمترین اقدامات است.
۴. فرهنگسازی هوشمندانه
آگاهیبخشی درباره آسیبهای سالمندی جمعیت باید با ادبیات درست انجام شود، نه با ترساندن یا فشار.
۵. ایجاد جذابیت برای ازدواج
کاهش هزینههای غیرضروری مانند مراسمها نقش مهمی دارد.
✓
استاندار مازندران از تأیید نهایی بیش از ۲۷۰۰ خانواده مشمول قانون حمایت از جوانی جمعیت در استان و تحویل ۲۸۰ قطعه زمین مسکونی طی مهرماه در شش شهرستان خبر داد.
مهدی یونسیرستمی، در شورای مسکن استان با بیان اینکه اجرای قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت از نخستین روزهای فعالیت دولت مردمی در دستور کار استان قرار گرفته است، گفت: بر اساس قانون، خانوادههایی که فرزند سوم به بعد آنان پس از ۲۴ مهر ۱۴۰۰ متولد شده باشد و همچنین خانوادههای دارای چهار فرزند زیر ۲۰ سال، در صورت احراز شرایط، صاحب زمین مسکونی میشوند. این حمایتها بخشی از سیاست کلی دولت برای تقویت بنیان خانواده و ایجاد امنیت روانی و اقتصادی برای نسلهای جدید است.
یونسیرستمی با اشاره به روند ثبتنام در استان افزود: تا امروز ۵۸۶۷ نفر در سامانه طرح جوانی جمعیت ثبتنام کردهاند و ۲۷۵۴ متقاضی تأیید نهایی شدهاند.
وی گفت: تنها در دو ماه اخیر ۲۱۶ قطعه زمین تحویل شده و ۳۰۷ خانوار نیز بهزودی اسناد خود را دریافت میکنند. مجموع اراضی تحویلی تاکنون به حدود چهار هکتار رسیده است.
✓تحویل زمین در شش شهرستان طی مهرماه
استاندار مازندران از انجام عملیات تأمین و تحویل زمین در چند شهرستان خبر داد و گفت: از ابتدای مهرماه، در پنج شهرستان کلاردشت، بابل، سوادکوه شمالی، بابلسر و آمل زمینهای مسکونی تحویل شده و شهر ساری نیز با بیشترین تعداد، در صدر قرار دارد.
وی افزود: در مجموع، ۲۸۰ خانواده طی این دوره زمین خود را دریافت کردهاند؛ شامل ۹ خانوار در کلاردشت، ۳۵ خانوار در بابل، ۲۳ خانوار در سوادکوه شمالی، ۱۶ خانوار در بابلسر، ۵۵ خانوار در آمل و ۱۴۲ خانوار در ساری است.
وی با اشاره به محدودیت اراضی قابل توسعه در مازندران گفت: شرایط طبیعی و اقلیمی استان موجب شده است که در تأمین زمین با محدودیت جدی روبهرو باشیم. با این حال، با همکاری دستگاهها و همراهی مردم، آزادسازی ظرفیتهای جدید، بازنگری در پهنهها و استفاده از اراضی مناسب در قالب طرحهای هادی و شهری در دستور کار قرار دارد.
استاندار مازندران تأکید کرد: جوانی جمعیت برای ما یک شعار نیست، بلکه یک برنامه راهبردی است. هدف این است که هیچ خانواده واجد شرایط بدون حمایت باقی نماند. در کنار واگذاری زمین، توسعه خدمات رفاهی، تسهیل صدور پروانه ساخت، پشتیبانی از ساختوساز و فراهمکرد.
✓سخن پایانی
مازندران استانی در حال گذار جمعیتی است؛ گذار از جوانی به سالمندی. این تغییر نهتنها یک مسئله انسانی، بلکه مسئلهای اقتصادی، اجتماعی و حتی امنیتی است. کاهش ازدواج، کاهش باروری، مهاجرت جوانان و اقتصادی که کمتر با نیازهای نسل جدید هماهنگ است، جمعیت استان را رو به پیری میبرد.
برای اینکه آینده مازندران پویا، جوان و توسعهمحور بماند، لازم است ترکیبی از سیاستهای حمایتی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی همزمان اجرا شود. آینده جمعیت این استان به تصمیماتی وابسته است که امروز گرفته میشود—و زمان برای اصلاح این مسیر محدود است.
