تیرنگ، الهام دهقان:
جنگلهای هیرکانی یکی از ارزشمندترین و کهنترین اکوسیستمهای طبیعی جهان به شمار میروند که در نوار جنوبی دریای خزر و بهویژه در استان مازندران گسترده شدهاند. این جنگلها با قدمتی بیش از ۴۰ میلیون سال، بازمانده دوران سوم زمینشناسی هستند و از این نظر، به آنها «موزه طبیعی زنده» گفته میشود. جنگلهای هیرکانی نهتنها برای ایران، بلکه برای کل جهان اهمیت زیستمحیطی، اقتصادی، اقلیمی و فرهنگی دارند.
یکی از مهمترین جنبههای اهمیت جنگلهای هیرکانی، تنوع زیستی بسیار بالای آنها است. این جنگلها زیستگاه هزاران گونه گیاهی و جانوری هستند که بسیاری از آنها بومی و منحصر به این منطقهاند. گونههایی مانند شمشاد هیرکانی، راش، توسکا، انجیلی و بلوط از گیاهان شاخص این جنگلها به شمار میروند. همچنین جانورانی چون پلنگ ایرانی، خرس قهوهای، مرال، شوکا و پرندگان متنوع در این زیستبوم زندگی میکنند. حفظ این تنوع زیستی نقش مهمی در پایداری طبیعت و زنجیرههای غذایی دارد.
از نظر نقش اقلیمی، جنگلهای هیرکانی تأثیر بسزایی در تنظیم آبوهوا دارند. این جنگلها با جذب دیاکسید کربن و تولید اکسیژن، به کاهش اثرات تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانی کمک میکنند. همچنین پوشش گیاهی متراکم آنها باعث افزایش رطوبت هوا، تعدیل دما و ایجاد اقلیم معتدل در استان مازندران شده است. به همین دلیل، این منطقه از آبوهوایی متفاوت و مطلوب نسبت به بسیاری از نقاط کشور برخوردار است.
جلوگیری از فرسایش خاک و سیلاب از دیگر کارکردهای حیاتی جنگلهای هیرکانی است. ریشه درختان با تثبیت خاک، مانع از رانش زمین و فرسایش میشوند و پوشش جنگلی با جذب آب باران، شدت سیلابها را کاهش میدهد. در مناطقی که جنگلها تخریب شدهاند، شاهد افزایش سیلهای مخرب، رانش زمین و از بین رفتن زمینهای کشاورزی هستیم. بنابراین، حفظ این جنگلها نقش مستقیمی در امنیت جانی و مالی ساکنان منطقه دارد.
از نظر منابع آب، جنگلهای هیرکانی همانند یک اسفنج طبیعی عمل میکنند. آنها با ذخیرهسازی آب باران و آزادسازی تدریجی آن، به تغذیه سفرههای آب زیرزمینی و پایداری رودخانهها کمک میکنند. بسیاری از چشمهها و رودخانههای مازندران بهطور مستقیم وابسته به سلامت این جنگلها هستند. تخریب جنگلها میتواند باعث کاهش منابع آب شیرین و بروز بحرانهای آبی شود.
جنگلهای هیرکانی همچنین از نظر اقتصادی و معیشتی برای مردم محلی اهمیت دارند. فعالیتهایی مانند گردشگری طبیعی، بومگردی، تولید صنایع دستی، زنبورداری و جمعآوری محصولات جنگلی غیرچوبی (مانند گیاهان دارویی) میتواند منبع درآمد پایدار برای ساکنان منطقه باشد. البته این بهرهبرداری باید بهصورت اصولی و پایدار انجام شود تا به تخریب جنگلها منجر نشود.
در بعد فرهنگی و اجتماعی، جنگلهای هیرکانی بخشی از هویت مردم مازندران محسوب میشوند. بسیاری از آدابورسوم، باورهای محلی، موسیقی و ادبیات بومی این منطقه با طبیعت و جنگل پیوند خورده است. حضور جنگل در زندگی روزمره مردم، تأثیر عمیقی بر سبک زندگی و نگاه آنها به طبیعت داشته و حفظ آن به معنای حفظ بخشی از فرهنگ بومی است.
با وجود این اهمیت فراوان، جنگلهای هیرکانی با تهدیدهای جدی مواجه هستند. قطع غیرقانونی درختان، تغییر کاربری اراضی، گسترش شهرنشینی، ساختوساز بیرویه، آتشسوزیها و آفات گیاهی از جمله عواملی هستند که این میراث طبیعی را در معرض نابودی قرار دادهاند. هرچند ثبت جنگلهای هیرکانی در فهرست میراث جهانی یونسکو گامی مهم در جهت حفاظت از آنها بوده است، اما اجرای قوانین و افزایش آگاهی عمومی همچنان ضروری است.
در نتیجه، جنگلهای هیرکانی مازندران سرمایهای ملی و جهانی هستند که حفظ آنها نیازمند همکاری دولت، مردم محلی و همه شهروندان است. حفاظت از این جنگلها تنها یک وظیفه زیستمحیطی نیست، بلکه تضمینی برای سلامت انسان، پایداری منابع طبیعی و آینده نسلهای بعدی به شمار میرود. اگر امروز در حفظ این میراث گرانبها کوتاهی کنیم، جبران خسارتهای آن در آینده ممکن نخواهد بود.
