تیرنگ:
رودخانه هراز، که روزگاری سرچشمه حیات در شمال ایران بود، اکنون به یکی از آلودهترین رودخانههای کشور تبدیل شده است. ورود فاضلابهای صنعتی و شهری، توسعه نامتوازن مزارع پرورش ماهی، برداشت بیرویه آب و معادن شن و ماسه، حیات این رودخانه را به نابودی کشاندهاند.
رودخانه پر آب و خروشان هراز که در ارتفاع چهار هزار و ۳۷۵ متری پالان گردن در ۶۶ کیلومتری جنوب شرقی چالوس، با نام لار جاری میشود پس از دریافت آب های مهم دیگر همانند آب سفید، الرم، آب چهل بره، آب سیاه پلاس، آب امام پهنک، سه سنگ، دیو آسیاب، ورارود، دلی چای و چشمه ملک و عبور از ده پلور به سمت دریای خزر جاری میشود.
رودخانه هراز تا رسیدن به دریای خزر میزبان رودهای و چشمه های دیگر مانند لاسم، تلخ رود، آب رزان، آب مشک انبار، آب پردمه، شیرکلارود، چلورود و هلیچال هستند. طول رود هراز ۱۸۵ کیلومتر است و از کنار بلندترین قله ایران دماوند میگذرد که قسمت زیادی از این مسیر لاریجان نام دارد.
رودخانه هراز که سالانه متوسط حدود یک میلیارد متر مکعب آب روان دارد تامین کننده آب اراضی ۱۱۰ هزار هکتار از اراضی شالیزارهای معروف به دشت هراز است که این میزان نیمی از سطح زیر کشت برنج استان مازندران را تشکیل می دهد و آب این اراضی باید از رودخانه هراز تامین شود. دشت هراز شالیزارهای شهرستان های آمل، بابل، فریدونکنار، محمودآباد و بابلسر را در بر می گیرد.
✓هراز به یکی از آلودهترین رودخانههای ایران تبدیل شده است
آرش جولاده رودبار، پژوهشگر مؤسسه تحقیقاتی تکامل و تنوع زیستی لایبنیز آلمان به خبرنگار اجتماعی رکنا گفت: رودخانه هراز یکی از مهمترین رودخانههای شمال ایران است که با طولی در حدود ۲۰۰ کیلومتر از دامنههای جنوبی قله دماوند و محدوده لار سرچشمه میگیرد و پس از طی مسیری طولانی، در منطقهای موسوم به سرخرود در شهرستان محمودآباد به دریای خزر میریزد. این رودخانه به دلیل موقعیت جغرافیایی و اکوسیستم منحصربهفرد خود، از اهمیت هیدرولوژیکی و زیستمحیطی بالایی برخوردار است. در سالهای اخیر، رودخانه هراز بهطور قابلتوجهی تحت تأثیر فعالیتهای انسانی قرار گرفته و در بخشهای میانی و پایینی، به یکی از آلودهترین رودخانههای ایران تبدیل شده است. مهمترین عوامل تخریب این رودخانه شامل آلودگیهای صنعتی، ورود فاضلابهای شهری، برداشت بی رویه آب، تخریب بستر و حریم رودخانه، برداشت بیرویه شن و ماسه، تغییر کاربری اراضی، احداث سدها، دفع غیراصولی زباله و ساختوسازهای غیرمجاز در حریم رودخانه هستند.
✓ماهیان رودخانه هراز در گذشته و امروز
جولاده با گفتن از اینکه در گذشته نه چندان دور در رودخانه هراز و محدوده پایین دست لار حدود 20 گونه ماهی بومی زیست می کرد گفت: اما در حال حاضر این تعداد به 6 گونه بومی سیاه ماهی رازی، خیاطه طبرستان، اورنج، لوچ تاجدار هیرکانی، رفتگرماهی مازندران و خال قرمز کاهش و 4 گونه غیر بومی قزل آلای رنگین کمان، تیزه کولی، آمورچه و کاراس رسیده است. این کاهش چشمگیر در غنای گونهای ماهیان بومی و جایگزینی آنها با گونههای غیربومی، بیانگر اختلال تعادل اکولوژیک، تخریب شدید زیستگاههای طبیعی و شرایط زیستمحیطی نامطلوب، بهویژه در بخشهای میانی و پاییندست رودخانه هراز است
✓ اثرات مزارع پرورش ماهی بر رودخانه هراز
آرش جولاده رودبار تاکید داشت: یکی از مهمترین چالشهای زیستمحیطی رودخانه هراز، توسعه نامتوازن مزارع پرورش ماهی در حاشیه آن است. در کشورهای توسعهیافته، بهمنظور کاهش آلودگیهای زیستمحیطی و پیشگیری از انتقال عوامل بیماریزا، فاصله استاندارد بین دو مزرعه پرورش ماهی بر اساس پارامترهایی مانند طول، عرض، دبی رودخانه و کیفیت آب، بهطور میانگین حدود ۵ کیلومتر (با دامنهای بین ۲ تا ۱۰ کیلومتر) تعیین میشود. با این حال، در رودخانه هراز این استاندارد رعایت نشده و در برخی مناطق، خروجی مزارع پرورش ماهی در بالادست، بدون هیچگونه تصفیهای، به نوعی مستقیماً وارد مزارع پاییندست میشود. از طرف دیگر اگر به طور خوشبینانه ظرفیت بالقوه رودخانه هراز برای پرورش ماهی قزلآلا را حدود ۱۰۰ کیلومتر محاسبه کنیم بر اساس حداقل استانداردهای زیستمحیطی، ظرفیت پذیرش تقریبی این رود حدود ۲۰ مزرعه است (بدون در نظر گرفتن تناژ). با این حال، در حال حاضر تعداد مزارع فعال بیش از 2 برابر این ظرفیت برآورد میشود و غالب آنها فاقد سیستمهای تصفیه پساب هستند. این مزارع بهطور مداوم مقادیر بالایی از مواد آلی، انواع داروها و ترکیبات ضدعفونیکننده را وارد رودخانه میکنند که منجر به کاهش شدید کیفیت آب میشود. بهعنوان نمونه، هر مزرعه پرورش ماهی ماهانه حداقل حدود ۱۰۰ لیتر فرمالین برای ضدعفونی استفاده میکند.
در حال حاضر 30 مزرعه در حاشیه رودخانه اصلی 13 مزرعه در شاخه های فرعی و 2 مزرعه نیز در زهکش رود اصلی با ظرفیت اسمی حدود 2000 تن فعالیت می کنند، البته مجموعه ظرفیت تولید این مزارع به مراتب بیش از مقدار اعلام شده است. با در نظر گرفتن حدود ۵۰ مزرعه فعال در حوضه هراز، فقط در یک فقره حدود ۵۰۰۰ لیتر فرمالین ماهانه وارد رودخانه هراز میشود که رقم بسیار بالایی است. علاوه بر این، مزارع مذکور بهطور منظم اقدام به شستوشوی استخرها (کف زنی) و تخلیه فاضلاب حاصل به رودخانه میکنند که منجر به ورود مقادیر زیادی از مواد آلی به اکوسیستم آبی میشود. افزایش بار آلی فراتر از توان خودپالایی رودخانه، منجر به کاهش اکسیژن محلول، افزایش آلودگیهای زیستی و بروز پیامدهای جدی برای حیات آبزیان و کیفیت منابع آبی میشود. علاوه بر این بسیاری از مزارع اقدام به تخلیه ماهیان تلف شده مزارع به رودخانه نیز می کنند که خود به بستری برای انتقال عوامل بیماری زا می گردد. این موارد صرفا بخشی از تهدیدات زیست محیطی رودخانه هراز است که توسط مزارع پرورشی صورت می گیرد.
✓ پاسخ محیط زیست مازندران به شایعات آلودگی رودخانه هراز
در پی انتشار شایعاتی در فضای مجازی مبنی بر ورود ماهانه ۵۰۰۰ لیتر فرمالین از مزارع پرورش ماهی به رودخانه هراز و ایجاد فاجعه زیستمحیطی، اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران به منظور تنویر افکار عمومی توضیحاتی ارائه داد.
رودخانه هراز یکی از مهمترین و پرآبترین رودخانههای شمال کشور است که نقش حیاتی در تأمین منابع آبی و حفظ اکوسیستم طبیعی منطقه دارد. به دلیل اهمیت این رودخانه، آن بهطور مستمر تحت پایش و نظارت دقیق کارشناسان محیط زیست قرار دارد تا از هرگونه آلودگی و تخریب اکوسیستم آن جلوگیری شود.
اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران با انجام پایشهای دورهای و نظارتهای دقیق، اقدامات کنترلی و مدیریتی لازم را بهطور مداوم در دستور کار خود قرار داده و بر تمامی فعالیتهایی که ممکن است بر کیفیت آب و سلامت زیستگاههای این رودخانه تأثیر بگذارد، نظارت دارد.
در خصوص استفاده از فرمالین در مزارع پرورش ماهی، این ماده صرفاً برای کنترل بیماریهای انگلی در استخرهای تکثیر پرورش ماهی تحت نظارت دامپزشکان و بر اساس دوزهای مجاز مصرف میشود. استفاده بیش از حد این ماده میتواند برای خود ماهیان پرورشی سمی و زیانبار باشد؛ بنابراین، پرورشدهندگان با رعایت استانداردهای علمی از آن استفاده میکنند. میزان مصرف فرمالین در هر واحد پرورش ماهی بسته به عوامل متعددی مانند ظرفیت تولید، نوع گونه پرورشی و حجم استخرها متفاوت است و تخمین یک عدد کلی برای تمامی مزارع بدون ارائه مستندات علمی غیر دقیق و غیر قابل استناد است.
ادعای ورود ۵۰۰۰ لیتر فرمالین در ماه با توجه به دبی بالای رودخانه هراز که بهطور متوسط ۱۲ مترمکعب در ثانیه است، نیازمند ارائه مستندات علمی و نتایج آزمایشگاهی معتبر است. تاکنون در پایشهای دورهای محیط زیست، وجود مقادیر بالاتر از حد استاندارد این ماده در رودخانه هراز گزارش نشده است.
اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران ضمن همکاری با ادارات کل شیلات و دامپزشکی استان، بر نحوه مصرف و مدیریت پسماندهای واحدهای پرورش ماهی نظارت داشته و در صورت مشاهده هرگونه تخلف، مطابق ضوابط قانونی اقدام خواهد کرد.
اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران بهعنوان متولی حفظ محیط زیست، همواره از تحقیقات علمی، گزارشهای مستند و مستدل و نظرات کارشناسی در حوزه پایش و کنترل آلودگیهای زیستمحیطی استقبال کرده و آماده بررسی دقیق و کارشناسی هرگونه مستندات معتبر در این خصوص است.
