تیرنگ:
برداشت غیر قانونی ماسه از سواحل دریای خزر برای ساخت ویلا به عنوان خانه دوم در ایران مرسوم شده است. این در حالی است که همین ماسهها بخشی از زنجیره غذایی آبزیانی است که در لابهلای آنها زندگی میکنند.
قدم زدن در سواحل دریا و خنکای نسیم دریایی دلچسب و نشاط آور است. تماشای موجهای نیلگون، هیاهو و شادی کودکان در انرژی سیال دریا هیجان برانگیز است. گذران لحظات در کنار سواحل دریا این نعمت خدادادی، شلوغی زندگی ملال آور ماشینی را میگیرد و به جایش آرامش و نشاط میبخشد. اما این روزها ماسهخواران، ساحل خواران، دریاخواران، استانهای شمالی را با هجومی از مشکلات روبرو کردند.
همیشه آمارهای متفاوتی از مسوولان در خصوص سرانه افراد می شنویم، سرانه فضای سبز، سرانه مطالعه، سرانه کتابخانه، سرانه سینما، سرانه مصرف انرژی، سرانه فضای آموزشی، سرانه سلامت و بهداشت، سرانه جنگل و… اما این روزها با سرانه ماسه خواری مواجه هستیم!
در این زمینه باید همه دستگاه های اجرایی بدون اتلاف وقت نسبت به بازپس گیری اراضی ملی ساحلی اقدام کنند.
*انتقاد از ماسه خواری
در همین راستا عباس پوریانی رییس کل دادگستری مازندران در بازدید از حریم ساحلی دریای خزر محدوده ساحلی نوشهر در گفت و گو با خبرنگاران، ضمن انتقاد از تاخیر در اجرای احکام قلع و قمع اراضی متصرفی حریم ساحلی و ماسهخواری دراین شهرستان تاکید کرد: همه دستگاههای اجرایی بدون اتلاف وقت نسبت به بازپس گیری اراضی ملی ساحلی اقدام کنند. براساس تبصره ۲ آیین نامه اجرایی ماده ۶۳ قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی و اجتماعی تمامی وزارتخانهها، سازمانها، شرکتها، مؤسسات وابسته به دولت موظف شدند که تا پایان برنامه چهارم توسعه کشور، فاصله ۶۰ متر از محل تراز تعیین شده و ماقبل آن تا دریا را آزاد کنند و تأسیساتی که الزاماً برای انجام وظایف قانونی باید در محدوده یاد شده باقی بمانند، از شمول این تبصره مستثنی قرار گرفتند. اما این مصوبه سال ۱۳۸۶ در عمل آنگونه که باید شکل اجرایی به خود نگرفته بود و بخش های مختلفی از سواحل دریا یا در اختیار نهادها و یا به صورت پلاژهای دولتی و خصوصی از دسترس عمومی خارج بود به طوری که تقریباً بخش اعظم سواحل استان به خصوص مناطق جذاب گردشگری غیرقابل دسترسی بود. طلسم تملک سواحل بعد از دههها سال انتظار بالاخره در دهم بهمن ماه سال ۱۴۰۰ با دستور صریح و ضرب الاجل ۲۰ روزه رییس جمهور و با اراده مجموعه مسئولان و مدیران دولت سیزدهم شکست که مخاطب این دستور در درجه اول دستگاههای دولتی بودند؛ به این معنی که تملکشان غیرقانونی بود و به همین دلیل هم رییس دولت سیزدهم برایشان ضرب الاجل تعیین کرد. متاسفانه در این میان عدهای از متصرفان به آنکه حکم قضایی برای آزاد سازی حریم ساحلی صادر شده اما برابر گزارشهای رسمی برخی از مسوولان متولی نسبت به اجرای احکم از خود تعلل نشان داده و کماکان این اراضی ملی که جزو اموال انفال و متعلق به دولت بوده تحت تصرف خود قرار دادهاند.
* برداشت ماسه های سواحل مساوی با تخریب زیستگاه کفزیان دریا
«مریم آخوندیان» دکترای تخصصی زیست شناسی دریا گرایش جانوران دریایی و عضو هیات علمی دانشکده علوم دریایی دانشگاه مازندران در این باره، اظهار کرد: از آنجایی که در خط ساحلی ماسهها زیستگاه اصلی کفزیان بستر دریا است بزرگ ترین آسیبی که برداشت بی رویه ماسه از سواحل به زیست بوم دریای خزر وارد می کند تخریب زیستگاه موجودات ریز کفزی است که آسیب جبران ناپذیری به اکوسیستم وارد می کند.
وی افزود: کفزیان به عنوان موجودات زنده در بستر دریا نقش بسیار اساسی در چرخههای زیستی دریا دارند که از جمله فواید کفزیان؛ دفع آلایندهها، معدنی کردن مواد عالی، برگرداندن مواد معدنی به چرخه های زیستی دریا و منابع تغذیه آبزیان است.
این استاد دانشگاه مازندران خاطرنشان کرد: موجودات کفزی یکی از مهمترین منابع غذایی گونههای تجاری بسیار مهم ماهیان دریای خزر است و هنگامی که ماسههای ساحل دریا به عنوان بستر زیست کفزیان برداشته شود همه لاروها، بالغین و جمعیت جوان موجودات کفزی همراه ماسه جمعآوری میشود و همچنین پرندههایی که در حاشیه سواحل دریای مازندران زندگی میکنند و بسیاری دیگر از موجودات زنده از کفزیان تغذیه میکنند و اگر این منبع غذایی آسیب ببیند قطعا در درازمدت بر کاهش جمعیت ماهیان و پرندگان تاثیرگذار است.
*با برداشت تپههای ماسهای؛ موج شکنهای طبیعی از بین می روند
وی تاکید کرد: شاید در حال حاضر با برداشت کم ماسه از ساحل تنها وجهه اجتماعی و توریستی آن بیشتر آسیب ببیند، ولی با ادامه این روند اثرات جبران ناپذیری را در حوزه خزر شاهد خواهیم بود.
برداشت ماسههای سواحل دریای مازندران که این روزها با عنوان پدیده نه چندان نوظهور ماسهخواری نقل محافل شده است، در نگاه اول چندان مهم به نظر نرسد اما به اعتقاد کارشناسان در صورت تداوم و برخورد نکردن با متجاوزان و به اصطلاح ماسه خواران، تبعات جبران ناپذیری برای محیط زیست دریای خزر به همراه خواهد اورد. برداشت غیرمجاز ماسه از سواحل دریای خزر در یک دوسال اخیر بارها در رسانهها مطرح شد و حتی واکنش بسیاری از فعالان محیط زیست و کارشناسان این بخش را به همراه داشته است.
پی بردن به پدیده ماسه خواری در سواحل خزر چندان کار سختی نیست چون عمدتا در روز روشن و در ساعات کم تردد و یا شبانه بدون کمترین واهمه انجام می شود. انتقال ماسه علاوه بر کامیون، با تراکتور و حتی خودروهای وانت نیسان هم در حال انجام است.
واقعیت این است که پدیده ماسه خواری علاوه بر این که به مرور زمان چهره سواحل زیبای خزر را نابود می کند، تبعات زیستی محیطی غیرقابل جبرانی را هم برای دریا و جانداران موجود در آن از جمله ماهیان استخوانی به همراه خواهد اورد.
این دکترای زیست شناسی دریا اظهار کرد: با برداشت تپههای ماسه ای همه درختچهها و گیاهانی که بر روی آن روییدند؛ جمع آوری و از بین می روند و همچنین این تپه های ماسهای در واقع موج شکن های طبیعی در سواحل هستند که اگر از بین بروند قطعا در دورهای که با پیشروی آب دریای خزر مواجه می شویم ساحل آسیب می بیند.
وی افزود: دریای خزر بدون در نظر گرفتن اینکه چه اتفاقی در ساحل آن صورت میگیرد به صورت متناوب دوره پیشروی و پسروی خود را سپری می کند اما زمانی که برداشت ماسه بیش از حد از سواحل انجام شود تعادل اکوسیستم دریایی را بر هم میزند.
*دخل و تصرفها در طبیعت با مطالعه علمی باشد
«حمید عمونیا» دکترای ژئومورفولوژی جغرافیای طبیعی و مدرس دانشگاه مازندران اظهار کرد: در دریای خزر به دلیل شرایط دریاچه ای جزر و مد صورت نمی گیرد بلکه دارای نوسانات نامنظم است که بیشتر تحت تاثیر شرایط اقلیمی حاکم بر حوضه های آبریز آن به ویژه رودخانه ولگا بوده و البته دخالت.های انسانی مانند احداث سد نیز در کاهش تراز دریا تاثیرگذار است.
وی افزود: هر عملی که تعادل طبیعی منطقه را بر هم زند می تواند برای محیط زیست مضر باشد اما به ناچار انسانها برای رفع برخی از نیازمندی ها مانند ساخت و سازها اقدام به تغییرات در محیط طبیعی خود میکنند که این موضوع تقریبا در برخی موارد غیر قابل جلوگیری است اما باید با مطالعه علمی و سیستماتیک به نوعی این تغییرات مدیریت شود تا کمترین آسیب به اکوسیستم برسد و در صورت تخریب در اسرع وقت ترمیم شود.
*برداشت ماسه از سواحل دریا؛ فرسایش رودخانهای را تشدید میکند
وی افزود: از آنجا که رسوبات از خشکی به درون دریا حمل میشوند بنابراین خود دریا منبع تامین رسوبات نیست بلکه در کنارههای خط ساحلی با توجه به جریانات غرب به شرق که در سواحل جنوبی دریای خزر حاکم است جابه جاییهایی صورت میگیرد و اگر در یک منطقه بر اثر برداشت ماسه؛ منطقه کم باری از لحاظ رسوبی باشد مکانیزم خط ساحلی سعی می کند با سیستم خود تعادلی با حمل رسوبات از قسمتهای غربی؛ منطقه کم رسوب را پر کند اما در نهایت رسوبات برداشت شده باید از طریق روخانه که خود رسوبات را از مناطق بالاتر حمل میکند تامین کند.
این مدرس دانشگاه مازندران تصریح کرد: از آنجا که با برداشت رسوبات در منطقه ساحلی کم رسوب در مصبها شکل می گیرد که رودخانه را وادار میکند برای حفظ تعادل به مرور رسوبات را از مناطق بالاتر که نواحی فرسایش پذیر هستند تامین کند تا رسوبات از دست رفته جایگزین شود به همین دلیل برداشت ماسهها به خصوص در مصب ها؛ فرسایش رودخانهای را تشدید می کند.
*تهدید آبهای زیرزمینی
فوق دکتری مهندسی عمران – هیدرولیک محیط زیست از دانشگاه جورجیا تک آمریکا هم در خصوص پدیده ماسه خواری گفت: در حال حاضر در بحث ماسه خواری بیشتر جنبه اجتماعی و توریستی آن مطرح است که چهرهی زشت و زنندهای به ساحل میدهد، ولی با تداوم ماسه خواری از سواحل، ما در آینده نزدیک شاهد مشکلات محیط زیستی در سواحل خواهیم بود.
دکتر عزیز عابسی توضیح داد: رسوبات دریا از اندرکنش بین موج و تراز آب دریا ناشی از جریان و جزر و مد رخ میدهد. این رژیم رسوبی متعادل با شرایط منطقه و جریانی به وجود آمده است که هرگونه دست درازی به آن از جمله ساخت بندر و یا برداشت ماسه موجب به هم خوردن حرکت رسوبات میشود که در منطقه شمال از سمت گیلان به سمت گلستان است؛ همانند اتفاقی که پشت موج شکنها در بندر امیرآباد افتاده است.
عضو هیات علمی دانشگاه نوشیروانی بابل گفت : به هم خوردن رژیم رسوبی باعث تشدید فرسایش و رسوبگذاری در قسمتهایی همچون دهانه موج و یا زیستگاههای خاص خواهد شد به همین علت باید از جا به جایی رسوب.ها و برداشت آنها جلوگیری شود، زیرا ماسهها در تعادلی به طور پیوسته در حال جا به جایی هستند و دست درازی ما در دراز مدت این تعادل را به هم می زند و فرسایش را تشدید می کند.
وی افزود: هنگامی که ماسه ها از ساحل برداشت میشود به مرور امکان پیشروی آب دریا نیز فراهم میشود که این پیشروی آب شور اعماق دریا را نیز به ساحل می آورد.
دکتر عابسی با بیان اینکه این دست درازی و برداشت رسوب در مقیاس بزرگ پیش آمدگی آب دریا و به همراه آن آب شور را به دنبال خواهد داشت، گفت : در نهایت این آب شور به خشکی نفوذ می کند و از یک طرف آب شیرین از سمت کوه و از طرفی دیگر آب شور دریا در دهانه رودخانه به هم می.پیوندند که آب شیرین با آب شور پس زده میشود و این سبب میشود که در نواحی پیش آمدگی دریا، چاههای آب در ساحل شور شود و زمینهای کشاورزی که نزدیک ساحل قرار دارند نیز آب شور مزهتر می شود و در نتیجه شور شدن آبهای زیرزمینی را به دنبال خواهد داشت.
وی تاکید کرد: شاید در حال حاضر با برداشت کم ماسه از ساحل تنها وجهه اجتماعی و توریستی آن بیشتر آسیب ببیند، ولی با ادامه این روند اثرات جبران ناپذیری را در حوزه خزر شاهد خواهیم بود.
برداشت ماسههای سواحل دریای مازندران که این روزها با عنوان پدیده نه چندان نوظهور ماسهخواری نقل محافل شده است، در نگاه اول چندان مهم به نظر نرسد اما به اعتقاد کارشناسان در صورت تداوم و برخورد نکردن با متجاوزان و به اصطلاح ماسه خواران، تبعات جبران ناپذیری برای محیط زیست دریای خزر به همراه خواهد اورد. برداشت غیرمجاز ماسه از سواحل دریای خزر در یک دوسال اخیر بارها در رسانهها مطرح شد و حتی واکنش بسیاری از فعالان محیط زیست و کارشناسان این بخش را به همراه داشته است.
پی بردن به پدیده ماسه خواری در سواحل خزر چندان کار سختی نیست چون عمدتا در روز روشن و در ساعات کم تردد و یا شبانه بدون کمترین واهمه انجام می شود. انتقال ماسه علاوه بر کامیون، با تراکتور و حتی خودروهای وانت نیسان هم در حال انجام است.
واقعیت این است که پدیده ماسه خواری علاوه بر این که به مرور زمان چهره سواحل زیبای خزر را نابود می کند، تبعات زیستی محیطی غیرقابل جبرانی را هم برای دریا و جانداران موجود در آن از جمله ماهیان استخوانی به همراه خواهد اورد.
