تیرنگ:
در دل کوهستانهای سبز مازندران، هنوز میتوان صدای واژههای اصیل تبری را شنید؛ واژههایی که در لالایی مادربزرگها، در شعرهای محلی و در قصههای شبانه جا ماندهاند. اما با گذشت زمان و تغییر سبک زندگی، زبان تبری که زمانی ستون هویت مازندرانیها بود، اکنون در آستانه فراموشی قرار گرفته است؛ بهویژه در بین نسل جوان که بیش از گذشته به فارسی معیار و حتی زبانهای خارجی گرایش دارند.
✓نسلی که تبری نمیفهمد
سارا محمدی، دانشجوی ۲۱ ساله اهل بابل، میگوید: «پدر و مادرم تبری حرف میزنند، ولی من هیچوقت یاد نگرفتم. بیشتر فارسی حرف میزدیم، مخصوصاً از وقتی مدرسه رفتیم. بعضی از کلمهها برام آشناست، ولی نمیتونم کامل حرف بزنم.»
این تجربه محدود به سارا نیست. طبق یک پژوهش میدانی انجامشده، کمتر از ۲۰ درصد از نوجوانان و جوانان در شهرهای بزرگ استان مانند ساری، بابل و آمل توانایی مکالمه روان به زبان تبری دارند. .
✓نقش نظام آموزشی و رسانهها
یکی از دلایل اصلی این افول، حذف زبان تبری از نظام آموزش رسمی کشور است. در هیچ مقطع تحصیلی در مدارس استان، حتی بهصورت داوطلبانه، آموزش زبان مادری وجود ندارد. باقری پژوهشگر حوزه زبان و ادبیات فارسی در اینباره میگوید: «نظام آموزشی ما بهگونهای طراحی شده که یکسانسازی زبانی را دنبال میکند. همین باعث شده خانوادهها هم کمتر تمایل به آموزش زبان تبری به فرزندانشان داشته باشند.»
متاسفانه برنامههای کودک، سریالها و حتی آگهیهای تبلیغاتی همگی به فارسی معیار پخش میشوند و کودک از همان ابتدا با زبانی دیگر جز زبان مادری خود خو میگیرد.
✓تلاشهای مردمی برای احیا
با این حال، همه چیز ناامیدکننده نیست. در سالهای اخیر گروههایی مردمی و فرهنگی با انتشار کتابهای داستان محلی و ساخت محتوای آموزشی در فضای مجازی، سعی در زنده نگه داشتن این زبان دارند.
اسدی، فعال فرهنگی در این باره میگوید: «نسل جدید با زبان تبری بیگانه است، ولی اگر محتوا بهصورت جذاب و امروزی تولید شود، خیلی زود استقبال میشود. ما با طنز، موسیقی و حتی آموزش واژههای روزمره میتوانیم مخاطب جذب کنیم.»
او معتقد است آموزش زبان مادری نباید تنها به شکل رسمی دنبال شود، بلکه ابزارهای ارتباطی نوین مانند پادکست، ویدیوهای آموزشی، و حتی انیمیشنهای کودکانه میتوانند نقش مؤثری در آشتی نسل جوان با زبان نیاکانشان داشته باشند.
✓لزوم حمایت نهادی
کارشناسان حوزه فرهنگ بارها بر لزوم ورود نهادهای رسمی مانند صدا و سیمای مرکز مازندران، آموزش و پرورش و اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی تأکید کردهاند. حمایت از تولید محتوای چندزبانه، برگزاری جشنوارههای فرهنگی-زبانی و تدوین برنامه آموزش داوطلبانه زبان تبری در مدارس میتواند نقطه شروعی برای احیای این گنجینه زبانی باشد.
محمدرضا نعمتی، دیگر فعال فرهنگی با اشاره به تجربه کشورهای چندزبانه میگوید: «در کشورهایی مانند سوئیس، کانادا و هند زبانهای محلی در کنار زبان ملی آموزش داده میشوند. این نهتنها به حفظ هویت فرهنگی کمک میکند، بلکه در تقویت خلاقیت و حافظه کودکان هم تأثیر مثبت دارد.»
✓آیندهای مبهم، اما قابل احیا
زبان تبری، همچون دیگر زبانهای بومی ایران، امروز در دو راهی بقا و فراموشی قرار گرفته است. گرچه عوامل بسیاری در تضعیف آن نقش داشتهاند، اما اراده اجتماعی برای حفظ این سرمایه فرهنگی نیز در حال شکلگیری است. اگر نهادهای مسئول، خانوادهها و نسل جدید در کنار هم قرار بگیرند، میتوان امیدوار بود که واژههای تبری همچنان در کوچههای مازندران طنینانداز بمانند.
