تیرنگ:
میانکاله یکی از مهمترین زیستگاههای حیات وحش و مناطق حفاظتشده ایران، است که سالیان متمادی در سایه پناهگاهی امن برای نیم میلیون پرنده از انواع مرغابی، فلامینگو، پلیکان، پاخاکستری، قوی، انواع اردک، لک لک، درنای خاکستری، عقاب دریایی از آن به عنوان «بهشت پرندگان» یاد میشود؛ این تالاب بینالمللی که مأمنی ارزشمند برای گونههای متعدد جانوری و آبزی و حتی گیاهی است اکنون با تهدید جدی خشکسالی، در آستانه از دست دادن اکوسیستم ارزشمند خود است.
خشکسالی در ۱۵ هزار هکتار از تالاب میانکاله که نخستین تالاب ثبتشده در کنوانسیون رامسر است، نگرانیها را برای مسئولان به همراه داشته است. این تالاب با مساحت ۴۸ هزار هکتار در حال حاضر با کاهش شدید سطح آب و بحران خشکی مواجه شده است. در صورتی که اقدامات فوری برای احیای آن صورت نگیرد، احتمال قرار گرفتن این تالاب در لیست تالابهای آسیبدیده و در حال نابودی وجود دارد.
خشکسالی در میانکاله بهویژه در قسمتهای غربی و سواحل شمالی و جنوبی تأثیرگذار بوده و احتمال تبدیل این نواحی به کانون ریزگردها میرود.
مهدی یونسیرستمی استاندار مازندران اظهار کرد: در حال حاضر ۱۵ هزار هکتار از ۴۵ هزار هکتار پهنه آبی تالاب میانکاله رو به خشکی رفته که باید برای برون رفت آن تلاش کرد.
وی افزود: با توجه به تنش آبی در شرق مازندران آب کشاورزی شرق از سد گلورد حل شد و باید به سمت رفع مشکلات در بخش آب شرب برویم.
استاندار مازندران با بیان اینکه با استفاده از توان کارشناسان محیط زیست به دنبال احیای تالاب هستیم؛ افزود: امیدواریم کارهایی انجام دهیم تا از خشکی بیشتر تالاب جلوگیری کنیم.
یونسی رستمی با بیان اینکه به دنبال راه حل برای احیای میانکاله و برون رفت از مشکلات هستیم، اعلام کرد: برای برون رفت از مشکل خشکی تالاب هم بااستفاده از توان نیروهای متخصص باید چاره اندیشی شود که در حال بررسی است.
✓پسروی پیدرپی آب دریا تأثیر مستقیم و مخربی بر تالاب میانکاله و خلیج گرگان گذاشت
مریمالسادات موسوی رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای اداره کل حفاظت محیطزیست مازندران هشدار داد، پسروی پیدرپی آب دریای خزر تأثیر مستقیم و مخربی بر تالاب میانکاله و خلیج گرگان گذاشته است.
وی افزود: قطع ارتباط آبی میان تالاب و دریا باعث افزایش شوری، کاهش اکسیژن محلول و رشد بیرویه جلبکها شده و این روند تلفات گستردهی ماهیان و پرندگان آبزی را به دنبال داشته است.
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای اداره کل حفاظت محیطزیست مازندران بیان کرد: بخشهایی از خلیج گرگان که در گذشته محل زادآوری ماهیان بود، اکنون خشک یا کمعمق شده و به زمینهای باتلاقی و شورزار تبدیل شده است.
موسوی اضافه کرد: این تغییرات نهتنها اکوسیستم را تهدید میکند، بلکه معیشت جوامع محلی را نیز تحت فشار قرار داده است.
وی گفت: کاهش صید، از بین رفتن پوشش گیاهی و افزایش گردوغبار در ماههای گرم، زندگی مردم منطقه را دشوار کرده و انگیزه مهاجرت را افزایش داده است.
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای اداره کل حفاظت محیطزیست مازندران تأکید کرد: برای مقابله با این بحران چند طرح مطالعاتی و اجرایی در دستور کار قرار دارد؛ از جمله لایروبی علمی کانالهای آشوراده و خوزینی برای برقراری مجدد جریان آب، مدیریت ورودی آب شیرین از رودخانههای بالادست مانند نکارود و قرهسو و کنترل برداشتهای بیرویه که موجب تشدید خشکیدگی میشود.
وی خاطرنشان کرد: هرگونه مداخله باید با مطالعات ارزیابی اثرات زیستمحیطی همراه باشد تا احیا بهصورت اصولی و بدون آسیب به اکوسیستم انجام گیرد.
موسوی با اشاره به ثبت تالاب میانکاله در کنوانسیون رامسر، تصریح کرد: این تالاب میراث طبیعی بینالمللی است و هر اقدام شتابزده میتواند پیامدهای جبرانناپذیری برای کل اکوسیستم خزر داشته باشد.
وی یادآور شد: راهحل پایدار، هماهنگی کامل بین سازمان محیطزیست، وزارت نیرو، جهاد کشاورزی و دانشگاهها و استفاده از ظرفیت علمی کشور برای احیای تدریجی و هوشمند تالاب است.
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای اداره کل حفاظت محیطزیست مازندران تأکید کرد: تالابها شریانهای حیاتی زمین هستند و حفاظت از آنها تنها با دستور و بودجه ممکن نیست، بلکه نیازمند تغییر نگرش و رفتار جوامع انسانی و مشارکت ملی است.
✓«تغییرات اقلیمی» متهم اول خشکسالی میانکاله
داریوش عبادی مدیرعامل انجمن محیط زیستی مازندران در این باره و اما و اگرهای خشکسالی میانکاله گفت: دلیل اصلی خشکسالی تالاب میانکاله را میتوانیم تغییرات اقلیمی بدانیم که شامل مواردی نظیر پسروی دریای خزر، گرم شدن زمین، سدسازیهای صورت گرفته بر روی رودخانه ولگا در روسیه و کاهش نزولات جوی میشود.
وی افزود: اما یکسری اتفاقاتی نیز در داخل کشور در حوزه میانکاله رخ داده است که بی تاثیر نبوده است که این موارد حتی تاثیرات به مراتب اساسیتری را در خشکسالی تالاب، داشتهاند.
مدیرعامل انجمن محیط زیستی مازندران خاطرنشان کرد: اساسا آبهای سطحی و روان آبهایی که در گذشته به سمت میانکاله میآمد را به نوعی در مسیر مهار کردیم و مانع از ورود آن به تالاب با ایجاد آببندانها و مصارفی که در مسیر کانالها و رودخانهها صورت گرفت، شدیم.
این کنشگر محیط زیست و منابع طبیعی ادامه داد: کانالها و مسیرهایی که به سمت تالاب میانکاله جاری بودند، متاسفانه مسدود کردیم و گرچه اخیرا تالابهای منتهی به تالاب، لایروبی شده است اما هنوز گزارش دقیقی از نتیجه آن که موثر بوده یا خیر، به دست نیامده است.
عبادی گفت: شواهد نشان میدهد که این کانالها مجددا پر شده است و دیگر آن کارکرد مود انتظار را ندارد و انتظارات به نوعی برآورده نشده است.
وی افزود: به عقیده دوستداران محیط زیست و کارشناسان، پمپاژ آب از دریای خزر به سمت تالاب که یکی دیگر از پیشبینیها و پیشنهادات کارشناسان و مدیران محیط زیست، برای برونرفت از وضع موجود است بنظر نمیرسد که با توجه به غلظت و شوری دریای خزر، راهحل مناسبی باشد.
✓ فقدان مدیریت جامع مستقل در میانکاله
مدیرعامل انجمن محیط زیستی مازندران خاطرنشان کرد: گزارشهایی که وجود دارد نشان میدهد که ۱۵ هزار هکتار از ۴۵ هزار هکتار وسعت تالاب یعنی حدود یکسوم پهنه آبی تالاب دچار خشکسالی شده است، ولی آخرین آمارهای استخراج شده نشان میدهد که نیمی از تالاب دچار بحران خشکسالی است و این عددها با یکدیگر متفاوت است.
این کنشگر محیط زیست و منابع طبیعی با بیان اینکه چیزی که مسلم است آن است که هم اکنون با خشک شدن تالاب دست به گریبان هستیم و این تالاب که در سال ۱۳۵۴ به عنوان یک ذخیرهگاه زیستی تالاب میانکاله در فهرست پناهگاه حیات وحش قرار گرفته است و میزبان افزون بر ۱۰۰ گونه پرندگان مهاجر و بومی و آبزی و نیز ۳۰ گونه پرنده مهاجر زمستان گذران است که متاسفانه با وضع موجود، دچار مشکل شده است؛ ادامه داد: یکی از عواملی که موجب تشدید بحران خشکسالی در تالاب شده است، وجود چاههای غیرمجاز و عدم مدیریت منابع آبی است؛ در واقع در این موضوع، هیچ فکری نکردیم و هیچ کاری نیز انجام نشده است.
عبادی بیان کرد: پیشنهاد میکنم که وزارت نیرو در شرایط پیچیده کنونی، رأسا به این موضوع ورود کند و برای میانکاله، راه حلی را بیابد؛ چرا که این مشکل نه با سدسازی و نه با لایروبی کانالها، مرتفع نخواهد شد و حداقل باید نیمی از چاههای غیرمجاز موجود در منطقه، پلمب شوند و در گام بعدی، از ایجاد آببندانهای جدید در مسیر آبراهها، جلوگیری شود و در واقع یک مدیریت جامعی در پهنه آبی میانکاله، اتفاق بیفتد.
وی در خصوص راهکارها و پیشنهادات در حوزه رفع بحران خشکسالی تالاب میانکاله گفت: مهمترین کار مدیریت منابع آبی پهنه آبی میانکاله است که باید به طور ویژه تحت نظر وزارت نیرو قرار گیرد تا بتواند آب مورد نیاز میانکاله را تامین کنند؛ البته پلمب چاههای غیرمجاز و مدیریت در بخش مصارف آبی باغی و کشاورزی نیز بسیار حائز اهمیت است.
مدیرعامل انجمن محیط زیستی مازندران متذکر شد: طوفان ریزگرد را در میانکاله شاهد هستیم که یکی از دلایل آن این است که طی سالیان اخیر، دخالتهای انسانی از سوی کشاورزان، دامداران بومی و گردشگران به طور محسوسی افزایش یافته است که تمامی این اقشار، بر روی میانکاله اثرات مخربی داشته است.
این کنشگر محیط زیست و منابع طبیعی با بیان اینکه تالاب میانکاله تنها از آن مازندران نبوده بلکه متعلق به کشور و یکی از مناطق امن حیات وحش دنیا است؛ ادامه داد: بهرهبرداری از انار، شکستن درختان، نابود کردن پوشش گیاهی، آتشسوزیهای مکرر و سریالی در کنار بحران خشکسالی، وضعیت میانکاله را طی سالیان اخیر با شرایط نامساعدی مواجه کرده است که میبایست حفاظت همه جانبه از آن صورت گیرد.
عبادی با بیان اینکه میانکاله نیازمند مدیریت جامع و مشارکتی همهجانبه بوده و نباید در دو استان مازندران و گلستان دارای دو مدیریت مستقل و مجزا باشد؛ یادآور شد: میانکاله باید به عنوان یک مجموعه مستقل تحت حفاظت سازمان محیط زیست قرارگیرد تا بتواند در کنار سایر پیشنهادات ارائه شده، از وضع موجود نجات پیدا کند
✓سخن پایانی
فرایند مرگ تدریجی تالاب میانکاله از جمله موضوعات و دغدغه های زیست محیطی و حیات وحش کشور به شمار می رود که طی سالهای اخیر همواره از آن سخن به میان میآید؛ چراکه با کاهش آب سفره های زیر زمینی در منطقه شرق استان مازندران و عقب نشینی آب دریای خزر این تالاب که از آن به عنوان بهشت پرندگان مهاجر نام برده می شود، اکنون به عنوان کانون ریزگرد سال های آینده مطرح است.
میانکاله از لحاظ موقعیت جغرافیایی در جنوب شرقی دریای خزر و حوزه شهرستانهای بندرترکمن، بندرگز، نوکنده و بهشهر از ۶۰ کیلومتر طول و حداکثر ۱۲ کیلومتر عرض برخوردار بوده و دارای امتداد شرقی – غربی است.
ثبت خلیج گرگان در سال ۱۳۵۴ به همراه تالاب میانکاله و «لپو زاغمرز» در استان مازندران به عنوان نخستین مجموعه تالاب بینالمللی جهان در فهرست تالابهای کنوانسیون رامسر ثابت کرد این خلیج و نواحی اطراف آن یک مجموعه ارزشمند زیست محیطی است که علاوه بر حفظ چرخه زیست دریای خزر در معیشت جوامع محلی که حدود ۵۰۰ هزار تا یک میلیون نفر از جمعیت منطقه تحت تاثیر مستقیم خلیج گرگان هستند، اثرگذاری مستقیم دارد.
